De gotische stijl in Siciliaanse monumenten

Het Siciliaanse gotiek is niet één enkel beeld dat in elke kerk valt te herkennen. Het was een stroming die lang kon standhouden en verschillende vormen aannam, afhankelijk van de gebieden en de contacten met andere delen van de Middellandse Zee. Om haar te begrijpen, is het raadzaam te beginnen bij de periode die aan haar opkomst voorafgaat en deze begeleidt. Na het tijdperk van Frederik II valt een grotere centraliteit op van de architectonische werken die door de heersende geslachten werden nagelaten: stadspaleizen en kastelen worden getuigenissen van de macht van families. In deze context verwijst de naam Chiaramonte naar een fase van intense opdrachtgeverschap, niet naar een op zichzelf staand decoratief motief.

De Steri van de Chiaramonte

Het Palazzo dello Steri in Palermo, begonnen in 1307 en symbool van de macht van de Chiaramonte, is een concreet uitgangspunt. Een dergelijk paleis stelt ons in staat de architectuur als publieke verklaring te beschouwen. De ligging in de stad, de omvang van het gebouw en de behandeling van de openingen drukken een burgerlijk en familiaal gezag uit. Het was een representatieve zetel, naast een woonhuis, en het uiterlijk moest de rang van de familie uitdragen aan wie de stedelijke ruimte doorkruiste. In de middeleeuwse Siciliaanse werken kan de kwaliteit van een portaal of een venster banden onthullen met bouwmeesters en smaken die meerdere regio's bestreken. De Steri toont zo zowel de ambitie van een geslacht als de circulatie van architectonische vormen in de Middellandse Zee.

Durazzesk en Catalaans

Er worden twee stromingen van de Siciliaanse gotiek onderscheiden: de Durazzesco en de Catalaanse. De Durazzesco is onder meer te herkennen aan de verlaagde bogen en verspreidde zich vooral in het oostelijke deel van het eiland. De Catalaanse had een ruimere aanwezigheid, met bijzondere nadruk in Palermo en met voorbeelden in andere steden. Het onderscheid is nuttig, maar mag niet worden gebruikt als een etiket dat men op een gebouw plakt nadat men slechts één boog heeft gezien. De architectonische elementen vermengen zich met de functie van de plaats en met latere transformaties. Een kerk of een paleis kan een middeleeuws deel bewaren en daarnaast ingrepen van een veel latere smaak.

Een brede geografie

De geografie van deze monumenten is uitgestrekt. Naast Palermo verschijnen de paleizen van Ragusa en Modica, het klooster van Santo Spirito in Caltanissetta, de kerk van de Annunziata in Trapani en die van San Giorgio in Agrigento. Ook Palazzo Corvaia in Taormina en Palazzo Bellomo in Syracuse worden vermeld. Deze lijst toont dat de gotische taal niet voorbehouden was aan één enkele functie: zij kon religieuze plaatsen, woonhuizen en ruimten van de macht vormgeven. Twee voorbeelden van verschillend type met elkaar in verband brengen is leerzamer dan een reeks gelijksoortige foto's zoeken. Een religieus gebouw nodigt uit tot het observeren van de toegang en de ruimte van de liturgie; een paleis brengt de verhouding tussen representatie en stedelijk leven naar voren.

Twee details helpen de verscheidenheid van de Siciliaanse gotiek te herkennen. In Syracuse behoort de trap van Palazzo Bellomo tot de interne organisatie van een woonhuis: zij verbindt vertrekken en begeleidt de overgang van de ene ruimte naar de andere. In Erice markeert het portaal van de kerk Matrice daarentegen een publieke drempel, waar het religieuze gebouw zich opent naar de straat. Geen van beide elementen volstaat op zichzelf om een heel monument te classificeren. Men moet zien hoe het zich verhoudt tot de muren, de openingen en de latere fasen. Een trap en een portaal naast elkaar plaatsen brengt ook het verschil tussen burgerlijke en religieuze architectuur naar voren: de gotische vormen werden gebruikt voor concrete taken, niet als een altijd gelijk decoratief repertoire.

Architecten, bouwmeesters en hoe je ze bezoekt

Onder de architecten springt Matteo Carnelivari eruit, met wie Santa Maria della Catena en Palazzo Aiutamicristo in Palermo verbonden zijn. De vergelijking tussen een kerk en een paleis uit dezelfde culturele omgeving roept een interessante vraag op: welke oplossingen veranderen mee met de functie en welke blijven herkenbaar? Het is niet nodig elk kenmerk van een complex gebouw aan één enkele auteur toe te schrijven om deze relatie te waarderen. De genoemde werken wijzen veeleer op het feit dat de Siciliaanse late middeleeuwen ontwerpers ter beschikking had die op verschillende programma's konden werken en een precieze vorm konden geven aan de wensen van de opdrachtgevers.

Tijdens de Chiaramonte-periode arriveerden ook meesters uit Toscane, Latium en Campanië. De aanwezigheid van deze mensen helpt te verklaren waarom spreken over een "Siciliaanse" stijl niet betekent dat men zich een geïsoleerd eiland voorstelt. Ideeën en technieken kwamen uit andere plaatsen, werden geselecteerd en aangepast aan lokale gebouwen. Hetzelfde geldt voor de verhouding met het Catalaanse gebied, leesbaar in de naam van een van de stromingen. Het resultaat is geen kopie van externe modellen, maar een reeks interpretaties die zin krijgen in het gebied waar ze werden gebouwd.

Om deze monumenten te bezoeken is het nuttig een vergelijkende methode te hanteren. Men kan Palermo als eerste observatorium kiezen, met de Steri, Santa Maria della Catena en Palazzo Aiutamicristo, en vervolgens de blik verplaatsen naar Taormina, Syracuse of Trapani. Op elke plaats verdient het aanbeveling drie niveaus te onderscheiden: de oorspronkelijke functie, de bewaarde delen en de ondergane wijzigingen. Dit voorkomt dat men alles wat men vandaag in een historisch gebouw ziet als middeleeuws beschouwt. De Siciliaanse gotiek verschijnt zo als een lange periode van experimenten en aanpassingen, verweven met de geschiedenis van families, steden en mediterrane contacten. Haar rijkdom schuilt in de verschillen tussen de monumenten evenzeer als in de trekken die hen nader tot elkaar brengen.

Foto: Benjamín Núñez González · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons