Styl gotycki w zabytkach Sycylii

Gotycyzm sycylijski nie jest jednym obrazem, który można rozpoznać w każdym kościele. Był to nurt zdolny trwać długo i przybierać różne formy w zależności od terytoriów i kontaktów z innymi obszarami Morza Śródziemnego. Aby go zrozumieć, warto zacząć od okresu poprzedzającego jego ugruntowanie i mu towarzyszącego. Po epoce Fryderyka II widać większe znaczenie dzieł architektonicznych zamówionych przez dominujące rody: pałace miejskie i zamki stają się świadectwem potęgi rodzin. W tym kontekście nazwisko Chiaramonte oznacza fazę intensywnego mecenatu, a nie pojedynczy motyw dekoracyjny.

Steri rodu Chiaramonte

Palazzo dello Steri w Palermo, rozpoczęty w 1307 roku i będący symbolem potęgi Chiaramonte, jest konkretnym punktem wyjścia. Pałac tego typu pozwala obserwować architekturę jako publiczną deklarację. Położenie w mieście, masywność budowli i sposób opracowania otworów wyrażają autorytet obywatelski i rodowy. Była to siedziba reprezentacyjna, a także rezydencja, a jej wygląd miał komunikować rangę rodziny każdemu, kto przemierzał przestrzeń miejską. W średniowiecznych dziełach sycylijskich jakość portalu lub okna może ujawniać związki z warsztatami i gustami, które przemierzały kilka regionów. Steri ukazuje zatem zarówno ambicję rodu, jak i obieg form architektonicznych w basenie Morza Śródziemnego.

Styl durazzeski i kataloński

Wyróżnia się dwa nurty gotyku sycylijskiego: durański i kataloński. Nurt durański rozpoznaje się także po łukach odcinkowych i rozpowszechnił się głównie we wschodniej części wyspy. Nurt kataloński miał obecność szerszą, ze szczególnym znaczeniem w Palermo i przykładami w innych miastach. Rozróżnienie to jest użyteczne, ale nie należy go stosować jako etykiety przypisywanej budynkowi po zobaczeniu jednego łuku. Elementy architektoniczne łączą się z funkcją miejsca i z późniejszymi przekształceniami. Kościół lub pałac mogą zachować część średniowieczną, a obok niej interwencje o znacznie późniejszym guście.

Szeroka geografia

Geografia tych zabytków jest rozległa. Obok Palermo pojawiają się pałace w Raguzie i Modice, konwent Santo Spirito w Caltanissettcie, kościół Annunziata w Trapani i kościół San Giorgio w Agrigento. Wspominane są także Palazzo Corvaia w Taorminie i Palazzo Bellomo w Syrakuzach. Ten wykaz pokazuje, że język gotycki nie był zarezerwowany dla jednej funkcji: mógł kształtować miejsca sakralne, rezydencje i przestrzenie władzy. Zestawienie dwóch przykładów odmiennego typu jest bardziej pouczające niż szukanie ciągu podobnych fotografii. Budowla sakralna skłania do obserwacji wejścia i przestrzeni liturgii; pałac wydobywa na jaw relację między reprezentacją a życiem miejskim.

Dwa szczegóły pomagają rozpoznać różnorodność gotyku sycylijskiego. W Syrakuzach schody Palazzo Bellomo należą do wewnętrznej organizacji rezydencji: łączą pomieszczenia i towarzyszą przejściu z jednej przestrzeni do drugiej. W Erice portal kościoła Matrice wyznacza natomiast publiczny próg, w którym budowla sakralna otwiera się ku ulicy. Żaden z tych elementów sam nie wystarczy, by zaklasyfikować cały zabytek. Trzeba zobaczyć, jak współgra z murami, otworami i późniejszymi fazami. Zestawienie schodów i portalu wydobywa także różnicę między architekturą świecką a sakralną: formy gotyckie służyły konkretnym zadaniom, a nie były niezmiennym repertuarem dekoracyjnym.

Architekci, mistrzowie i jak zwiedzać

Wśród architektów wyróżnia się Matteo Carnelivari, z którym związane są Santa Maria della Catena i Palazzo Aiutamicristo w Palermo. Porównanie kościoła i pałacu z tego samego środowiska kulturowego stawia ciekawe pytanie: które rozwiązania zmieniają się wraz ze zmianą funkcji, a które pozostają rozpoznawalne? Nie trzeba przypisywać jednemu autorowi każdego rysu złożonej budowli, by docenić tę relację. Przywołane dzieła wskazują raczej, że późnośredniowieczna Sycylia dysponowała projektantami zdolnymi pracować nad różnymi programami i nadawać precyzyjną formę życzeniom zleceniodawców.

W okresie chiaramontiańskim przybywali także mistrzowie z Toskanii, Lacjum i Kampanii. Obecność tych ludzi pomaga wyjaśnić, dlaczego mówienie o stylu „sycylijskim” nie oznacza wyobrażania sobie odizolowanej wyspy. Idee i techniki przybywały z innych miejsc, były selekcjonowane i dostosowywane do lokalnych budowli. To samo dotyczy relacji z obszarem katalońskim, czytelnej w nazwie jednego z nurtów. Rezultatem nie jest kopia zewnętrznych wzorców, lecz szereg interpretacji, które nabierają sensu na terytorium, na którym powstały.

Aby zwiedzać te zabytki, warto przyjąć metodę porównawczą. Można wybrać Palermo jako pierwszy punkt obserwacyjny, ze Steri, Santa Maria della Catena i Palazzo Aiutamicristo, a następnie przenieść spojrzenie ku Taorminie, Syrakuzom lub Trapani. W każdym miejscu należy oddzielić trzy poziomy: pierwotną funkcję, zachowane części i dokonane zmiany. Pozwala to uniknąć uznawania za średniowieczne wszystkiego, co dziś widzi się w zabytkowym budynku. Gotycyzm sycylijski jawi się wówczas jako długi okres eksperymentów i adaptacji, spleciony z historią rodzin, miast i śródziemnomorskich kontaktów. Jego bogactwo tkwi w różnicach między zabytkami tak samo jak w cechach, które je zbliżają.

Zdjęcie: Benjamín Núñez González · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons