Vendicari, aan de kust van Zuidoost-Sicilië, is een plek waar zee, moerassen en kustvegetatie op korte afstand van elkaar samenleven. Het is een belangrijke stopplaats voor trekvogels, maar het reservaat beperken tot een ornithologisch observatiepunt zou tekortdoen. De ondiepe wateren, zandstroken, rotsen en het struikgewas vormen een mozaïek van leefomgevingen. Elk deel herbergt andere organismen en verandert met de seizoenen. Een route die bij de kust begint en stopt voor een moeras maakt duidelijk hoe snel licht, bodem, zoutgehalte en de aanwezigheid van dieren kunnen veranderen. Vendicari ontdek je door deze overgangen waar te nemen, niet door naar één beroemd panorama te rennen.
De moerassen en de steltlopers
De moerassen vormen het ecologische hart van het oasis. Het zijn ondiepe wateren waarvan de omvang en beschikbaarheid afhangen van de seizoensomstandigheden. Voor de vogels op doortocht vormen ze een plek om te stoppen, uit te rusten en voedsel te zoeken. In het najaar kunnen reigers, kleine zilverreigers, lepelaars, ooievaars en flamingo's verschijnen, afhankelijk van het seizoen en de wateromstandigheden. Die verscheidenheid betekent niet dat al deze soorten tegelijk te zien zijn: de trek is een stroom en de bezoeker ziet slechts één moment daarvan. Ook de afstand is van belang. De dieren bekijken vanaf een toegestane plek, met een verrekijker, stelt je in staat hun gedrag te volgen zonder hen te dwingen een gebied te verlaten dat nuttig is voor hun voeding.
De steltlopers laten zien hoezeer een paar centimeter water telt. Onder de steltlopers tref je bokjes, dwergplevieren, krombekstrandlopers, tureluurs en grutto's aan, namen die beginners kunnen verwarren. Je kunt beginnen bij de eenvoudigste verschillen: de lengte van de poten en de snavel, de manier waarop ze langs de rand lopen, de diepte van het water waarin ze voedsel zoeken. Waar de modder blootligt, kunnen de dieren de grond onderzoeken; waar het water stijgt, vinden andere betere omstandigheden. Een moeras is dus geen vlak en onbeweeglijk oppervlak. Het is een geheel van beweeglijke randen, en juist die randen verklaren de aanwezigheid van zoveel verschillende vogels.
De winter in de oase
In de winter verandert het beeld. In dit seizoen tref je eenden, meerkoeten, meeuwen en aalscholvers aan, soorten die de waterpartijen en de kust op verschillende manieren gebruiken. In het voorjaar en de zomer krijgen ook de broedende soorten betekenis, waaronder de steltkluut die in geschikte omgevingen broedt. De behoeften van een vogel die enkele uren verblijft, vallen niet samen met die van een vogel die een nest bouwt en de jongen grootbrengt. Daarom is het respecteren van verboden gebieden, ook wanneer ze leeg lijken, essentieel. Eieren en kuikens kunnen moeilijk te zien zijn, terwijl herhaalde verstoring gevolgen kan hebben die een gewoon bezoek niet zichtbaar maakt.
Planten en duinen
De vegetatie vertelt een ander verhaal. Nabij de rotsachtige kust groeien planten die bestand zijn tegen zout en wind, zoals zeevenkel, stekelige cichorei en de Siracusaanse limonium langs de kustlijn. Waar de bodem verandert en de directe invloed van de zeewind afneemt, verschijnen tijm, dwergpalm, mastiekboom, mirte en wilde olijf. Op de duinen draagt de jeneverbes bij aan het vormgeven van een kwetsbare omgeving. Ook tref je mandragora en orchideeën aan in geschikte gebieden. Een bezoeker kan deze verschillen gebruiken om het landschap te lezen: de planten geven evenzeer blootstelling, bodemtype en waterbeschikbaarheid aan als de kaarten en de borden.
De duinen verdienen een bijzondere traagheid. Van ver lijken het slechts zandheuvels tussen de zee en het achterland; van dichtbij begrijp je dat de wortels van de planten helpen het materiaal vast te houden en kleine schuilplaatsen te bouwen. Het betreden van niet-toegestane doorgangen kan deze structuur doorbreken en openingen maken die de wind verwijdt. Tegelijkertijd vormen de duinen een overgangszone tussen zout water, stuivend zand en binnenlandse moerassen. Ze samen met de vogels beschrijven geeft Vendicari zijn complexiteit terug. De schoonheid van het strand hangt ook af van ecologische processen die niet opvallen in beelden van bovenaf.
Van de zee naar de moerassen
Om Vendicari te begrijpen kun je de overgang van zee naar moerassen volgen. Op de door de branding geteisterde rotsen groeien andere planten dan die het zand stabiliseren; daarachter trekt het ondiepe water de doortrekkende vogels aan. De verandering kan zich binnen enkele honderden meters voltrekken, maar brengt verschillen in zoutgehalte, bodems en waterbeschikbaarheid met zich mee. Stilstaan voor een moeras en je vervolgens omdraaien naar het duin maakt deze nabijheid zichtbaar. Het is nuttig de toegestane toegangen te raadplegen en een route te kiezen die tijd laat om beide zones te observeren. Vendicari verliest veel van zijn betekenis als het strand als geïsoleerde bestemming wordt behandeld en het moeras als een simpele omweg.
De rijkdom van Vendicari hangt ervan af dat zijn omgevingen met elkaar verbonden blijven. De trekvogels hebben ondiepe wateren nodig om te foerageren en rustige plekken om uit te rusten; de broedende soorten stellen nog andere eisen. De duinen houden het zand vast en beschermen de binnenlandse habitats, terwijl het struikgewas beschutting biedt en als doorgang naar de stabielere grond dient. Als je alleen naar de flamingo of alleen naar het strand kijkt, ontgaan deze relaties je. Een goed uitgevoerde excursie laat daarentegen een completer beeld achter: hetzelfde kusttraject ondersteunt, via variaties in bodem en water, verschillende planten en dieren in de loop van het jaar. Het is deze continuïteit die de waarde van het oasis verklaart.
Foto: SkylarStars · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons










































