Het barok en de herbouwde steden

De Siciliaanse barok kom je tegen in gevels, op pleinen, in interieurs en in de manier waarop een straat het zicht op een gebouw voorbereidt. Tussen de zeventiende en achttiende eeuw werd het eiland een groot architectonisch laboratorium, vooral na de veranderingen die volgden op de aardbeving van 1693. In het oostelijke deel van Sicilië, dat bijzonder zwaar getroffen werd, bood de wederopbouw de mogelijkheid om hele stedelijke structuren opnieuw te doordenken. Dat is essentieel om te begrijpen waarom de barok niet opgaat in een rijkelijk versierde kerk. Op veel plaatsen ontstaat de kracht van de ervaring juist uit de verhouding tussen meerdere gebouwen en de gemeenschappelijke ruimte die hen verbindt.

De aardbeving van 1693 en Modica

In het zuidoosten maakte de aardbeving van 1693 omvangrijke wederopbouw noodzakelijk, maar de Siciliaanse barok beperkt zich niet tot de getroffen steden. In Modica organiseert de kerk van San Giorgio een scenografisch beeld langs de stedelijke route; in Noto toont Palazzo Villadorata hoe dezelfde smaak ook de aristocratische woningen doordrong; in Syracuse hult de barokke gevel van de dom een gebouw met een veel oudere geschiedenis. Andere voorbeelden zijn te vinden in Caltanissetta, Leonforte en Marsala. Ze apart houden voorkomt dat elk barok werk aan dezelfde aardbeving wordt toegeschreven. Sommige ontstonden uit de wederopbouw, andere uit initiatieven van religieuze of adellijke opdrachtgevers in gebieden die in 1693 niet verwoest werden. De vormentaal kon een kerk, een paleis of een publieke ruimte dienen, met verschillende uitwerkingen op de stad.

De kerk van San Giorgio in Modica biedt de mogelijkheid om na te denken over de rol van positie en route. Een grote gevel krijgt scenische waarde wanneer hij zich aandient langs de weg van wie aankomt en zich in de omringende ruimte beweegt. In Noto nodigt Palazzo Villadorata uit om te kijken hoe de wereldlijke architectuur deelneemt aan dezelfde visuele cultuur als de kerken. In Syracuse herinnert de gevel van de dom eraan dat veel monumenten een geschiedenis hebben die langer is dan hun barokke gewaad. Het lezen van deze plaatsen vraagt dan ook om twee blikken tegelijk: een gericht op de compositie die vandaag zichtbaar is, en een op de structuren of functies die daaraan vooraf kunnen zijn gegaan. Dat voorkomt dat eeuwen geschiedenis tot één stilistisch moment worden platgeslagen.

Vaccarini en de andere architecten

Onder de architecten springt Giovanni Battista Vaccarini eruit, verbonden met de wederopbouw van talrijke monumenten in Catania, naast het Collegio Cutelli en de kerk van Sant'Agata. Ook de dom van Catania hoort bij dit traject. Het volgen van het werk van één architect binnen een stad helpt te begrijpen hoe een vormentaal verschillende vormen kan aannemen al naargelang het programma. Een gebouw bestemd voor onderwijs, een kerk en een dom gaan een dialoog aan met verschillende delen van het stedelijke leven. De auteur laat een spoor achter, maar het resultaat hangt ook af van de plaats en de behoeften waaraan het bouwwerk moest beantwoorden. Daarom kan een route door Catania gelezen worden als een reeks verbanden, niet als een catalogus van gevels.

In deze periode werkten ook Giacomo Amato in Palermo, Giovanni Vermexio en Andrea Palma in het gebied van Syracuse, Guarino Guarini en Filippo Juvarra in verband met Messina. Het is een sterrenbeeld van namen dat de veelheid van de barokke periode toont. Hun werken kunnen niet tot één gedeeld decoratief trekje worden teruggebracht: het ontwerp van het geheel, de manier waarop beweging wordt geleid en het vermogen om een punt in de stad reliëf te geven, doen ertoe. Juvarra bracht zijn eigen taal vervolgens naar het hof van Savoye. Zijn loopbaan herinnert eraan dat kunstenaars niet tot het eiland beperkt bleven; hun werken en ideeën maakten deel uit van een ruimere circulatie.

Het stucwerk van Serpotta

Ook de interieurs verdienen aandacht. Giacomo Serpotta en zijn familie nemen een belangrijke plaats in bij de stucdecoratie. Tot de plaatsen die men moet bekijken behoren de Palermitaanse oratoria van het Rosario in Santa Zita en van San Lorenzo, naast andere religieuze ingrepen. Stuc verandert de manier waarop een wand wordt waargenomen: het schept figuren en reliëfs die een dialoog aangaan met het licht en met de route van wie binnenkomt. Het als louter versiering bekijken betekent de opbouw van een verhaal en een omgeving verliezen. In de oratoria kan de bezoeker de verhouding zoeken tussen afzonderlijke taferelen, lijsten en architectuur, en het oog van het detail naar het geheel laten gaan.

De villa’s van Bagheria

De Siciliaanse barok omvat ook de architectuur van de villa's. In Bagheria zijn Villa Butera, Villa Valguarnera en Villa Palagonia voorbeelden die verbonden zijn met de opdrachtgevers uit de Palermitaanse adel. Hier verschuift het verhaal van de compacte stad naar residenties die bedoeld zijn om rang en smaak in een andere context te vertegenwoordigen. De vergelijking met een kerk in Noto of met een oratorium in Palermo brengt de flexibiliteit van de barokke taal naar voren. Er bestaat niet één schaal: theatraliteit kan betrekking hebben op een plein, een kamer, een tuin of het silhouet van een residentie. Ook hier moet men bedenken dat de gebouwen in de loop der tijd zijn veranderd en dat een foto slechts één fase van hun geschiedenis toont.

De wederopbouw van de oostelijke steden, de door Serpotta versierde oratoria in Palermo en de villa's van Bagheria behoren tot verschillende contexten, maar tonen dezelfde aandacht voor het effect van het geheel. In Modica doet de nadering van de gevel ertoe; in de oratoria ontvouwt het verhaal in stuc zich op de wanden en begeleidt het wie binnenkomt; bij de villa's omvat het ontwerp ook de verhouding tussen residentie en tuin. De Siciliaanse barok komt voort uit deze ruimtelijke keuzes, naast de rijkdom aan details. De aardbeving van 1693 was een keerpunt voor veel steden, niet de enige oorzaak van elk werk. Voor elk monument nagaan wie het liet bouwen, welke functie het moest hebben en hoe het in het stedelijke weefsel werd opgenomen, levert een preciezere geschiedenis op dan het simpele stiletiket.

Foto: Ainars Brūvelis · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons