Barok i odbudowane miasta

Barok sycylijski napotykamy w fasadach, na placach, we wnętrzach i w sposobie, w jaki ulica przygotowuje widok na budowlę. Między XVII a XVIII wiekiem wyspa stała się wielkim laboratorium architektonicznym, zwłaszcza po przekształceniach, które nastąpiły po trzęsieniu ziemi z 1693 roku. W części wschodniej Sycylii, szczególnie dotkniętej, odbudowa otworzyła możliwość przemyślenia całych sekwencji urbanistycznych. To fakt zasadniczy dla zrozumienia, dlaczego barok nie wyczerpuje się w bogato zdobionym kościele. W wielu miejscach siła doświadczenia rodzi się z relacji między kilkoma budowlami i ze wspólnej przestrzeni, która je łączy.

Trzęsienie ziemi z 1693 roku i Modica

Na południowym wschodzie trzęsienie ziemi z 1693 roku wymusiło rozległe odbudowy, ale barok sycylijski nie ogranicza się do miast dotkniętych kataklizmem. W Modice kościół San Giorgio organizuje scenograficzną wizję wzdłuż miejskiej trasy; w Noto Palazzo Villadorata pokazuje, jak ten sam gust obejmował siedziby arystokratyczne; w Syrakuzach barokowa fasada katedry okrywa budowlę o znacznie starszej historii. Inne przykłady znajdują się w Caltanissettcie, Leonforte i Marsali. Utrzymywanie ich w rozróżnieniu pozwala uniknąć przypisywania każdego dzieła barokowego temu samemu wstrząsowi sejsmicznemu. Niektóre powstały w wyniku odbudowy, inne z inicjatyw fundatorów religijnych lub szlacheckich na terenach, które nie zostały zniszczone w 1693 roku. Język ten mógł służyć kościołowi, pałacowi lub przestrzeni publicznej, wywierając różny wpływ na miasto.

Kościół San Giorgio w Modice pozwala zastanowić się nad rolą położenia i trasy. Wielka fasada zyskuje wartość sceniczną, gdy ukazuje się wzdłuż itinerarium tego, kto przybywa i porusza się w otaczającej przestrzeni. W Noto Palazzo Villadorata zachęca, by przyjrzeć się, jak architektura świecka uczestniczy w tej samej kulturze wizualnej co kościoły. W Syrakuzach fasada katedry przypomina, że wiele zabytków ma historię dłuższą niż ich barokowa szata. Czytanie tych miejsc wymaga zatem dwóch spojrzeń jednocześnie: jednego skierowanego na kompozycję, którą widzimy dziś, drugiego na struktury lub funkcje, które mogą ją poprzedzać. Pozwala to uniknąć spłaszczenia wieków historii do jednego momentu stylistycznego.

Vaccarini i inni architekci

Wśród architektów wyróżnia się Giovanni Battista Vaccarini, związany z odbudową licznych zabytków w Katanii, obok Collegio Cutelli i kościoła Sant’Agata. Również katedra katanijska należy do tego nurtu. Śledzenie dzieł jednego architekta w obrębie miasta pomaga zrozumieć, jak język może przybierać różne formy w zależności od programu. Budynek przeznaczony na cele edukacyjne, kościół i katedra dialogują z różnymi częściami życia miejskiego. Twórca pozostawia ślad, ale rezultat zależy także od miejsca i potrzeb, którym budowla miała odpowiadać. Dlatego itinerarium w Katanii można czytać jako szereg relacji, a nie jako katalog fasad.

W tym okresie działali także Giacomo Amato w Palermo, Giovanni Vermexio i Andrea Palma w rejonie syrakuzańskim, Guarino Guarini i Filippo Juvarra w związku z Mesyną. To konstelacja nazwisk ukazująca wielość epoki baroku. Ich dzieł nie można sprowadzić do wspólnego rysu dekoracyjnego: liczą się projekt całości, sposób prowadzenia ruchu i zdolność nadania znaczenia punktowi w mieście. Juvarra przeniósł następnie swój język na dwór sabaudzki. Jego droga przypomina, że artyści nie byli ograniczeni do wyspy; ich prace i idee uczestniczyły w szerszym obiegu.

Stiuki Serpotty

Również wnętrza zasługują na uwagę. Giacomo Serpotta i jego rodzina zajmują ważne miejsce w dekoracji stiukowej. Wśród miejsc, które warto obejrzeć, są palermitańskie oratoria Rosario w Santa Zita i San Lorenzo, wraz z innymi realizacjami sakralnymi. Stiuk zmienia sposób postrzegania ściany: tworzy figury i reliefy, które dialogują ze światłem i z trasą wchodzącego. Postrzeganie go jako zwykłego ornamentu oznacza utratę konstrukcji opowieści i otoczenia. W oratoriach zwiedzający może szukać relacji między poszczególnymi scenami, ramami i architekturą, pozwalając oku przechodzić od detalu do całości.

Wille w Bagherii

Barok sycylijski obejmuje także architekturę willi. W Bagherii Villa Butera, Villa Valguarnera i Villa Palagonia to przykłady związane z fundacjami szlachty palermitańskiej. Tutaj dyskurs przenosi się ze zwartego miasta do rezydencji pomyślanych, by reprezentować rangę i gust w innym kontekście. Porównanie z kościołem w Noto lub z oratorium w Palermo wydobywa elastyczność języka barokowego. Nie istnieje jedna skala: teatralność może dotyczyć placu, pokoju, ogrodu lub sylwety rezydencji. Również w tym przypadku należy wziąć pod uwagę, że budynki zmieniały się w czasie, a fotografia ukazuje jedynie jedną fazę ich dziejów.

Odbudowa miast wschodnich, oratoria zdobione przez Serpottę w Palermo i wille w Bagherii należą do różnych kontekstów, ale ukazują tę samą uwagę na efekt całości. W Modice liczy się zbliżanie do fasady; w oratoriach opowieść ze stiuku rozwija się na ścianach i towarzyszy wchodzącemu; w willach projekt obejmuje także relację między rezydencją a ogrodem. Barok sycylijski wyłania się z tych wyborów przestrzennych, a nie tylko z bogactwa detali. Trzęsienie ziemi z 1693 roku było punktem zwrotnym dla wielu miast, nie zaś jedyną przyczyną każdego dzieła. Przyjrzenie się dla każdego zabytku temu, kto go zlecił, jakie miał pełnić funkcje i jak wpisał się w tkankę miejską, przywraca historię dokładniejszą niż samo określenie stylistyczne.

Zdjęcie: Ainars Brūvelis · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons