Od hiszpańskiego panowania do autonomii

Historia Sycylii między późnym średniowieczem a XX wiekiem to dzieje różnych rządów, ale także problemów, które powracają w nowych formach. Na początku XV wieku zanikła stała obecność władców na wyspie: Sycylia była zarządzana przez wicekrólów związanych z monarchią hiszpańską. Zmiana miała praktyczne skutki. Najważniejsze decyzje mogły dojrzewać daleko, podczas gdy na miejscu rosło znaczenie urzędników i wielkich rodzin lokalnych. Struktury politycznej nie mierzy się wyłącznie nazwą dynastii: liczy się sposób, w jaki gromadzi zasoby, utrzymuje porządek, sprzyja handlowi lub go hamuje i odpowiada na potrzeby mieszkańców miast i wsi.

Piraci, inkwizycja i bunty

Piractwo na wybrzeżach i bandytyzm w głębi wyspy naznaczyły różne fazy życia Sycylii. Dla wielu chłopów niepewność mogła utrudniać dalsze życie na wsi, podczas gdy miasta stawały się miejscami schronienia i koncentracji ludności. Do tego dochodziły klęski głodu i nierówności w użytkowaniu ziemi. Sycylia, którą w innych epokach sławiono jako wielkiego producenta pszenicy, nie zapewniała automatycznie dobrobytu swoim mieszkańcom. Wartość upraw i handlu zależała od tego, kto posiadał ziemię, kto kontrolował dochody i jakie zasoby pozostawały we wspólnotach lokalnych. Władza baronów oraz rola genueńskich i hiszpańskich bankierów w handlu wpływały na możliwości gospodarcze lokalnych społeczności.

Hiszpańskie panowanie miało także wymiar religijny i kulturowy. Inkwizycja i nietolerancja wobec mniejszości niechrześcijańskich stanowiły kontrast z długą historią spotkań, która cechowała wyspę. Problemem nie jest wyłącznie represja poszczególnych praktyk: gdy władza ustala, jakie idee mogą krążyć i kto może w pełni uczestniczyć w życiu publicznym, zmienia możliwości całego społeczeństwa. To zamknięcie ograniczyło wymianę kulturalną właśnie wtedy, gdy renesans przekształcał inne ośrodki europejskie. Obraz wymaga ostrożności, ponieważ kultura sycylijska nie przestała tworzyć dzieł; wskazuje jednak na ciężar ograniczeń politycznych i religijnych.

Powstania pokazują, że ludność nie akceptowała biernie sytuacji politycznej i społecznej. Wymienia się bunty w pierwszych dziesięcioleciach XVI wieku oraz rewolty w Palermo i Mesynie w XVII wieku. Warunki obu miast i motywy uczestników nie były koniecznie identyczne, ale epizody ujawniają powracające napięcia między władzami centralnymi, warstwami rządzącymi a mieszkańcami. Podział arystokracji utrudniał zbudowanie stałej i skoordynowanej opozycji. Rewolta może silnie wyrazić niezadowolenie, a jednak nie zdołać zmienić systemu, który je rodzi. To jeden z wątków łączących wiele faz nowożytnych dziejów Sycylii.

Trzęsienia ziemi i nowi władcy

Do kryzysu politycznego doszły wydarzenia naturalne i zmiany szlaków handlowych. Trzęsienie ziemi z 1693 roku dotknęło południe wyspy i pozostawiło głębokie skutki w miastach oraz ich zabytkach. Późniejsze odbudowy wpłynęły na wygląd miast, otwierając przestrzeń dla języka architektonicznego baroku, który dziś charakteryzuje wiele ośrodków. W międzyczasie rozwój szlaków oceanicznych zmniejszył rolę, jaką centralne Morze Śródziemne odgrywało w niektórych szlakach handlowych. Nie oznacza to, że Sycylia została odcięta od wszelkiej wymiany, lecz że jej położenie geograficzne nie gwarantowało już samo w sobie takiej samej centralności gospodarczej jak w innych okresach. Historia miejska i gospodarka międzynarodowa spotykają się tu w szczególnie wyraźny sposób.

W XVIII wieku traktaty europejskie przenosiły Sycylię między różnych władców: po Sabaudczykach przyszli Habsburgowie, a następnie w 1735 roku Burbonowie. Wyspa nadal interesowała mocarstwa ze względu na swoje porty i położenie między dwoma basenami Morza Śródziemnego. Zmiana korony nie oznaczała jednak natychmiastowej zmiany podziału ziemi ani ciężaru podatków. Wiele relacji między wielkimi właścicielami, chłopami i władzami lokalnymi przetrwało zmiany dynastyczne. To rozróżnienie pomaga czytać ten wiek: na papierze zmieniały się granice i sojusze; na wsi ludzie mierzyli rządy przede wszystkim przez czynsze, zbiory, podatki i możliwość obrony przed niepewnością.

Risorgimento i Garibaldi

W XIX wieku idee risorgimentu i żądania samorządu przyniosły nowe mobilizacje. Powstanie z 1848 roku stworzyło autonomiczny rząd sycylijski, później pokonany przez armię burbońską. To ważny epizod, ponieważ pokazuje, że dążenie do decydowania o własnej przyszłości politycznej wyprzedzało zjednoczenie Włoch. Autonomia i jedność narodowa nie zawsze były postrzegane jako idee tożsame: różni ludzie interpretowali je zgodnie z odmiennymi potrzebami i celami. Wśród sycylijskich postaci Risorgimentu byli Giuseppe La Farina i Francesco Crispi. Poprzez ich drogi dostrzega się aktywną rolę wyspiarzy w debacie politycznej półwyspu.

W 1860 roku desant Tysiąca w Marsali, prowadzonego przez Giuseppe Garibaldiego, otworzył drogę do końca królestwa burbońskiego. Nastąpiły bitwa pod Calatafimi, zdobycie Palermo i plebiscyt w październiku tego samego roku; w 1861 roku Sycylia weszła do nowego Królestwa Włoch. Przejście zmieniło ramy państwowe, ale nie rozwiązało od razu nierówności. Utrzymujące się niezadowolenie przyczyniło się także do rewolty Fasci siciliani w 1894 roku, inspirowanej żądaniami socjalistycznymi. Jeszcze raz historię polityczną należy czytać obok warunków gospodarczych: nowe obywatelstwo narodowe mogło współistnieć z biedą, trudnymi stosunkami agrarnymi i pozostałymi bez odpowiedzi żądaniami reprezentacji.

XX wiek i autonomia

XX wiek dodał wojny, faszyzm i emigrację do i tak już złożonego obrazu. Desant Aliantów w lipcu 1943 roku i statut specjalny z 1946 roku były dwoma decydującymi etapami fazy współczesnej. Autonomia regionalna narodziła się więc po długiej drodze, nie jako nagłe rozwiązanie jednego konfliktu. W okresie powojennym starano się wspierać rozwój także poprzez wielkie zakłady przemysłowe i finansowanie publiczne, podczas gdy rolnictwo nadal miało znaczny ciężar. Patrzenie razem na wicekrólów, Burbonów, Risorgimento i autonomię może wydawać się ogromnym skokiem; wspólną nicią jest pytanie o to, kto podejmuje decyzje dla wyspy i jak te decyzje wpływają na życie sycylijskich społeczności.

Zdjęcie: l0da_ralta · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons