De Byzantijnse kunst in Sicilië

De Byzantijnse aanwezigheid op Sicilië behoort tot een welbepaalde fase in de geschiedenis van het eiland, maar haar artistieke nalatenschap laat zich niet in één enkele datum vatten. Het Byzantijnse tijdperk begon met de verovering die keizer Justinianus in 535 nastreefde. In die periode volgde de architectuur bouwmodellen die ook in de rest van het rijk gangbaar waren. Dat is een nuttig uitgangspunt: het eiland was verbonden met een bredere politieke en culturele wereld, en zijn religieuze gebouwen deelden een gemeenschappelijke beeldtaal. Om die te doorgronden moet men verder kijken dan het vaak bekendere beeld van de gouden mozaïeken die in de daaropvolgende eeuwen werden vervaardigd.

De eerste Byzantijnse basilieken

Tot de voorbeelden van deze fase behoren de basiliek van Contrada Vigna a Mare, in het gebied van Santa Croce Camerina, en die van Santa Domenica in Castiglione. Beide getuigen van de architectuur uit het Byzantijnse tijdperk. Het zijn namen die minder direct herkenbaar zijn dan de grote kathedralen, maar juist daarom helpen ze om van observatieschaal te veranderen. Een basiliek vertelt niet alleen de keuze voor een bepaalde stijl. Ze geeft aan dat een gemeenschap behoefte had aan een geordende ruimte om samen te komen, te vieren en zich te herkennen. Haar plattegrond, haar muren en haar verhouding tot het landschap zijn historische bronnen, ook wanneer de decoraties verloren zijn gegaan of moeilijk te interpreteren blijken. De vergelijking tussen deze sites herinnert er bovendien aan dat de Byzantijnse erfenis niet in één enkele stad is geconcentreerd. Door haar sporen in verschillende gebieden te volgen, begrijpt men hoe gedeelde modellen uiteenlopende afmetingen en verhoudingen tot het landschap konden aannemen. De onderlinge afstand tussen de plaatsen maakt deel uit van de geschiedenis van hun verspreiding.

Deze gebouwen observeren betekent aandacht schenken aan wat de vorm ons laat reconstrueren. Men kan proberen te achterhalen waar de ingang lag, in welke richting de hoofdruimte zich ontwikkelde en hoe het gebied voor de viering was afgescheiden. Als slechts delen van de structuren bewaard zijn gebleven, vormen de hiaten geen obstakel om te negeren: ze herinneren eraan hoeveel van het oude erfgoed slechts onvolledig tot ons is gekomen. Een archeologisch bezoek stelt vaak in staat om afmetingen en routes te veronderstellen eerder dan een ruimte in haar volledigheid bewaard te zien. Het is een geduldige lezing, anders dan de onmiddellijke impact van een kerk die volledig met beelden is bedekt.

Graven in de latomieën

De getuigenissen uit die periode beperken zich niet tot gebouwen voor de liturgie. In de latomieën van Palazzolo Acreide zijn christelijke en Byzantijnse graven bewaard die in een ruimte zijn uitgehouwen die door activiteiten uit eerdere tijdperken werd gekenmerkt. Hier is niet de plattegrond van een basiliek van belang, maar de wijze waarop een gemeenschap ervoor koos een reeds bestaande holte te gebruiken voor de nagedachtenis van de doden. Het geval toont een ander gezicht van de materiële productie die met de Byzantijnse aanwezigheid samenhangt: begrafenissen, hergebruik en aanpassingen, vaak minder opvallend dan een monumentale kerk. De latomieën naast de basilieken plaatsen, maakt het mogelijk de functies van de plaatsen te onderscheiden en te zien hoe het religieuze leven zowel in de cultusruimten als in de funeraire ruimten aanwezig was.

Byzantium in de Normandische mozaïeken

Wanneer men echter over Byzantijnse kunst op het eiland spreekt, moet men de productie tijdens het Byzantijnse bestuur onderscheiden van het latere gebruik van technieken en beelden die met die traditie verbonden zijn. Dat blijkt uit de mozaïeken van de Martorana en de Cappella Palatina, die in de Normandische tijd zijn vervaardigd. Het zijn werken uit een andere politieke fase, maar hun taal behoudt een sterke band met de Byzantijnse beeldcultuur. Dit onderscheid voorkomt dat men voorwerpen die door eeuwen en verschillende omstandigheden van elkaar gescheiden zijn in hetzelfde vak stopt. Tegelijk maakt het duidelijk hoe artistieke kennis kan blijven circuleren en zich kan blijven transformeren na het einde van een politiek domein.

In de mozaïeken van de Cappella Palatina en de Martorana is de Byzantijnse traditie te herkennen in de manier waarop de heilige figuren zijn geordend en in hun verhouding tot de architectonische ruimte. Het volstaat niet te zeggen dat ze van goud schitteren: het beeld bovenin leidt de blik en vestigt een andere hiërarchie dan die van de taferelen langs de wanden. De tesserae reageren op het licht en laten de oppervlakken als deel van de omgeving ervaren, niet als opgehangen schilderijen. De Cappella Palatina verbindt deze beelden met andere elementen die aan de smaak van het Normandische hof zijn gerelateerd; in de Martorana leest men op dezelfde wijze opdrachtgeverschap en figuratieve keuzes. Beide tonen een levende artistieke traditie na het einde van het Byzantijnse bestuur, herwerkt voor nieuwe religieuze en politieke behoeften.

Een erfenis om per fase te lezen

De band met de Byzantijnse cultuur put zich dus niet uit in een lijst van monumenten. Het gaat om de circulatie van ambachtslieden, het voortbestaan van manieren om het sacrale af te beelden en de dialoog tussen het eiland en het oostelijke Middellandse Zeegebied. Voor de bezoeker kan het verschil tussen een site uit de tijd van Justinianus en een mozaïek uit de Normandische periode de leidraad van een itinerarium worden. Men vertrekt bij de structuren van de oudste basilieken en komt aan bij de lichtende oppervlakken van de middeleeuwse kerken, op zoek naar wat verandert en wat herkenbaar blijft. De beide ervaringen vervangen elkaar niet: de ene verklaart de historische Byzantijnse aanwezigheid, de andere het lange leven van haar figuratieve erfenis.

Deze aandacht voor de fasen maakt het bezoek eerlijker en interessanter. Een Siciliaanse kerk kan een Byzantijnse stempel dragen zonder onder het Byzantijnse rijk te zijn gebouwd; een oud restant kan die periode documenteren zonder de mozaïeken te tonen die wij er vaak mee associëren. Zich afvragen wanneer een structuur is gebouwd, wie haar heeft gewild en hoe zij in de loop der tijd is veranderd, helpt om stijlen en regimes niet te verwarren. Zo komt de Byzantijnse kunst in Sicilië naar voren als een geschiedenis van aanwezigheid en overdracht: gebouwen uit de zesde eeuw, modellen die met andere mediterrane landen werden gedeeld en beelden die veel later nog tot de gemeenschappen van het eiland bleven spreken.

Foto: KNOW MALTA by Peter Grima · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons