Sztuka bizantyjska na Sycylii

Obecność bizantyjska na Sycylii należy do konkretnej fazy w historii wyspy, lecz jej artystyczne dziedzictwo nie daje się zamknąć w jednej dacie. Epoka bizantyjska rozpoczęła się wraz z podbojem zainicjowanym przez cesarza Justyniana w 535 roku. W tym okresie architektura podążała za wzorcami konstrukcyjnymi rozpowszechnionymi również w pozostałej części imperium. To użyteczny punkt wyjścia: wyspa była połączona z szerszym światem politycznym i kulturowym, a jej budowle sakralne uczestniczyły we wspólnym języku. Aby to uchwycić, trzeba spojrzeć poza często lepiej znany obraz złotych mozaik powstałych w kolejnych stuleciach.

Pierwsze bazyliki bizantyjskie

Wśród przykładów tej fazy znajdują się bazylika w Contrada Vigna a Mare, na obszarze Santa Croce Camerina, oraz bazylika Santa Domenica w Castiglione. Obie zaświadczają o architekturze epoki bizantyjskiej. To nazwy mniej oczywiste niż wielkie katedry, ale właśnie dlatego pomagają zmienić skalę obserwacji. Bazylika nie opowiada jedynie o wyborze stylu. Wskazuje, że pewna wspólnota potrzebowała zorganizowanej przestrzeni do gromadzenia się, sprawowania liturgii i odnajdywania własnej tożsamości. Jej plan, mury i relacja z terytorium są źródłami historycznymi, nawet gdy dekoracje przepadły lub okazują się trudne do interpretacji. Porównanie tych stanowisk przypomina ponadto, że dziedzictwo bizantyjskie nie koncentruje się w jednym mieście. Podążanie za jego śladami na różnych obszarach pomaga zrozumieć, jak wspólne wzorce przyjmowały odmienne rozmiary i odmienny stosunek do krajobrazu. Odległość między miejscami jest częścią historii ich rozprzestrzeniania się.

Obserwacja tych budowli oznacza zwrócenie uwagi na to, co forma pozwala zrekonstruować. Można próbować ustalić, gdzie znajdowało się wejście, w jakim kierunku rozwijała się główna przestrzeń i jak wyodrębniono obszar przeznaczony na sprawowanie liturgii. Jeśli zachowały się jedynie fragmenty struktur, luki nie są przeszkodą, którą należy zignorować: przypominają, jak wiele dziedzictwa antycznego dotarło do nas w sposób niekompletny. Wizyta archeologiczna często pozwala wyobrazić sobie rozmiary i przebieg dróg raczej niż zobaczyć wnętrze zachowane w całości. To lektura cierpliwa, odmienna od natychmiastowego wrażenia, jakie daje kościół w całości pokryty obrazami.

Grobowce w latomiach

Świadectwa tego okresu nie ograniczają się do budowli przeznaczonych na liturgię. W latomiach w Palazzolo Acreide zachowały się chrześcijańskie i bizantyjskie groby wykute w przestrzeni naznaczonej działalnością z wcześniejszych epok. Tutaj przedmiotem zainteresowania nie jest plan bazyliki, lecz sposób, w jaki pewna wspólnota postanowiła wykorzystać istniejącą już wydrążenie dla pamięci zmarłych. Przypadek ten ukazuje inne oblicze materialnej produkcji związanej z obecnością bizantyjską: pochówki, ponowne użycia i adaptacje, często mniej widowiskowe niż monumentalny kościół. Zestawienie latomii z bazylikami pozwala rozróżnić funkcje miejsc i dostrzec, jak życie religijne było obecne zarówno w przestrzeniach kultu, jak i w przestrzeniach funeralnych.

Bizancjum w mozaikach normańskich

Kiedy jednak mówi się o sztuce bizantyjskiej na wyspie, trzeba odróżnić twórczość powstałą podczas bizantyjskich rządów od późniejszego stosowania technik i obrazów związanych z tą tradycją. Pokazują to mozaiki w Martoranie i w Kaplicy Palatyńskiej, wykonane w epoce normańskiej. Są to dzieła z innej fazy politycznej, lecz ich język zachowuje silny związek z bizantyjską kulturą obrazową. To rozróżnienie pozwala uniknąć wrzucania do jednego worka obiektów oddzielonych stuleciami i odmiennymi okolicznościami. Jednocześnie umożliwia zrozumienie, jak wiedza artystyczna może nadal krążyć i przekształcać się po zakończeniu politycznego panowania.

W mozaikach Kaplicy Palatyńskiej i Martorany tradycję bizantyjską rozpoznaje się w sposobie organizowania świętych postaci i w ich relacji z przestrzenią architektoniczną. Nie wystarczy powiedzieć, że lśnią złotem: obraz umieszczony wysoko prowadzi wzrok i ustanawia hierarchię odmienną od tej w scenach rozmieszczonych wzdłuż ścian. Tessery reagują na światło i sprawiają, że powierzchnie są postrzegane jako część otoczenia, a nie jako zawieszone obrazy. Kaplica Palatyńska łączy te obrazy z innymi elementami związanymi z gustem normańskiego dworu; w Martoranie w ten sam sposób odczytuje się fundatorów i wybory figuratywne. Obie ukazują tradycję artystyczną żywą po zakończeniu bizantyjskich rządów, przetworzoną na nowe potrzeby religijne i polityczne.

Dziedzictwo do czytania etapami

Związek z kulturą bizantyjską nie wyczerpuje się zatem w liście zabytków. Dotyczy krążenia warsztatów, trwałości sposobów przedstawiania sacrum i dialogu między wyspą a wschodnim Morzem Śródziemnym. Dla zwiedzającego różnica między stanowiskiem z czasów Justyniana a mozaiką z okresu normańskiego może stać się nicią przewodnią itinerarium. Wychodzi się od struktur najstarszych bazylik i dochodzi do świetlistych powierzchni średniowiecznych kościołów, szukając tego, co się zmienia, i tego, co pozostaje rozpoznawalne. Te dwa doświadczenia nie zastępują się nawzajem: jedno wyjaśnia historyczną obecność bizantyjską, drugie długie życie jej figuratywnego dziedzictwa.

Ta uwaga poświęcona poszczególnym fazom czyni wizytę uczciwszą i ciekawszą. Sycylijski kościół może nosić bizantyjskie piętno, choć nie został zbudowany pod panowaniem bizantyjskim; starożytna pozostałość może dokumentować tę epokę, nie ukazując mozaik, które często się z nią kojarzy. Pytanie, kiedy powstała dana struktura, kto ją ufundował i jak zmieniała się w czasie, pomaga nie mylić stylów i rządów. Sztuka bizantyjska na Sycylii wyłania się w ten sposób jako historia obecności i przekazu: budowle z VI wieku, wzorce wspólne z innymi ziemiami śródziemnomorskimi i obrazy, które jeszcze znacznie później przemawiały do wspólnot wyspy.

Zdjęcie: KNOW MALTA by Peter Grima · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons