Renesans na wyspie

Renesans dotarł na Sycylię poprzez ludzi, dzieła i idee, które krążyły między wyspą a innymi ośrodkami włoskimi. W XV wieku nowe impulsy dotarły do różnych dziedzin sztuki, a jeden aspekt jest decydujący: wpływy zewnętrzne nie przyniosły wszędzie tego samego rezultatu. Rzeźbiarze, architekci i malarze pracowali w miastach o własnych tradycjach i z mecenasami zainteresowanymi wyrażaniem wiary, prestiżu i pamięci rodzinnej. Aby odczytać ten okres, warto przyglądać się dziełom jedno po drugim, ale także porównywać różne języki artystyczne. Rzeźba przeznaczona do kościoła, pałac i obraz wymagały odmiennych rozwiązań, choć uczestniczyły w tych samych poszukiwaniach miary i obecności postaci ludzkiej.

Gaginiowie i Laurana

W rzeźbie wyróżniają się Gagginowie i Francesco Laurana. Gagginowie byli rodziną zdolną założyć trwałą szkołę na wyspie: Domenico zapoczątkował linię pracy kontynuowaną później przez syna Antonella. Ta ciągłość jest ważna, ponieważ sycylijski renesans nie pokrywa się z pojawieniem się pojedynczego, odizolowanego artysty. Warsztat mógł przekazywać techniki, repertuary i relacje z mecenasami przez kilka pokoleń. Przyglądanie się dziełom przypisywanym różnym członkom rodziny pomaga szukać podobieństw i zmian, nie zakładając, że każdy element powstał tą samą ręką lub prezentuje to samo rozwiązanie formalne. Wspólne nazwisko jest punktem wyjścia do precyzyjniejszego odczytania.

Wśród dzieł tego okresu pojawiają się Madonna przechowywana w Mesynie, popiersie Eleonory Aragońskiej i kaplica Mastrantonio w kościele San Francesco w Palermo. Nawet gdy nie można ich zestawić fizycznie, te przykłady pokazują różnorodność zadań powierzanych rzeźbiarzowi: wizerunek dewocyjny, portret i organizacja przestrzeni pamięci wewnątrz budynku sakralnego. Zmienia się relacja z odbiorcą. Postać przeznaczona do dewocji musi być widoczna i rozpoznawalna; popiersie koncentruje uwagę na twarzy; kaplica zachęca do rozważenia rzeźby razem z architekturą, która ją otacza. Renesans widać właśnie w tych konkretnych wyborach, nie w abstrakcyjnej definicji „harmonii".

Antonello da Messina i malarze sycylijscy

Malarstwo oferuje równie bogatą ścieżkę. Antonello da Messina jest postacią centralną; wśród jego dzieł znajdują się Zwiastowana Dziewica w Palermo, Poliptyk San Gregorio w Mesynie i portret przechowywany w muzeum Mandralisca w Cefalù. Trzy dzieła sugerują różne sposoby budowania spotkania między obrazem a widzem. W Zwiastowanej uwaga skupia się na postaci; w poliptyku znaczenie rodzi się także z relacji między wieloma częściami; w portrecie twarz zyskuje autonomiczną obecność. Porównanie tych dzieł pozwala zrozumieć, dlaczego artystę można rozpoznać nawet wtedy, gdy zmieniają się tematy i przeznaczenie. Odczytanie musi wychodzić od tego, co widoczne, obserwując gesty, spojrzenia i kompozycję.

Tworzyli także inni sycylijscy artyści tego samego okresu, między innymi Antonino Giuffrè, Quartararo, Tommaso De Vigilia i Marco Costanzo. Ich obecność jest użytecznym przypomnieniem: okres artystyczny nie składa się wyłącznie z najsłynniejszych nazwisk. Dzieła przechowywane w muzeach i kościołach są rezultatem środowiska, w którym działało wiele warsztatów, krążyły wzorce i zmieniały się oczekiwania mecenasów. Itinerarium renesansowe może więc obok znanych arcydzieł uwzględnić rzadziej odwiedzaną salę lub kościół miejski. Celem nie jest sumowanie nazwisk, ale rozpoznanie, jak wspólny język przybierał różne formy na tym samym terytorium.

Manieryzm i fontanny

W XVI wieku sycylijskie miasta przyjęły także artystów związanych z manieryzmem, wśród nich Montorsoliego i Camillianiego. Fontanna Oriona i Fontanna Neptuna, zrealizowane przez Montorsoliego w Mesynie, pokazują mecenat odmienny od tego związanego z wizerunkiem przeznaczonym do kaplicy: zajmowały przestrzeń miejską i stawiały rzeźbę w relacji z wodą, przejściami i reprezentacją miasta. W Palermo interwencje w miejscach takich jak Santa Cita, Santa Caterina i San Martino delle Scale dokumentują inne formy dialogu z językami artystycznymi półwyspu. Przejście od XV do XVI wieku nie było jednolitą wymianą stylów. Lokalne warsztaty i mistrzowie przybyli z zewnątrz pracowali zgodnie z wymaganiami poszczególnych mecenasów, pozostawiając dzieła różne pod względem funkcji i widoczności.

Tego następstwa od XV do XVI wieku nie należy sprowadzać do prostego przejścia od jednego stylu do drugiego. Architektura sycylijska coraz silniej łączyła się z nurtami kontynentalnymi. Proces ten przyniósł nowe obecności artystyczne i nowe możliwości dla lokalnych warsztatów. W obliczu budynku przekształcanego w kilku fazach trzeba zapytać, czy portal, fasada i wnętrze rzeczywiście pochodzą z tego samego projektu. Ta sama uwaga dotyczy dzieł przeniesionych z pierwotnych miejsc i dziś przechowywanych w muzeum: wizyta w muzeum pozwala lepiej zobaczyć obiekt, ale wymaga też wyobrażenia sobie kontekstu, dla którego został stworzony.

Artyści z półwyspu

Napływ artystów i wzorców z półwyspu trwał w drugiej połowie XVI wieku. Obok Montorsoliego i Camillianiego źródła przypominają Calamecha, Ammanatiego i rozprzestrzenianie się rozwiązań architektonicznych Vignoli na niektórych budowach palermitańskich. Ich obecność nie przekształciła wszystkich miast w ten sam sposób: publiczna fontanna w Mesynie wymagała relacji z placem i wodą odmiennej od tej w kościele czy kaplicy. Lokalne warsztaty tymczasem nadal pracowały i reinterpretowały nowe języki. Sycylijski renesans jawi się więc jako sekwencja konkretnych spotkań między mecenasami, rzemieślnikami i miejscami. Przejście ku manieryzmowi nie zamknęło tej sieci wymiany: zmieniło jej formy i przygotowało dalsze rozwinięcia w sztuce wyspy.

Zdjęcie: Antonello da Messina · Public domain · Wikimedia Commons