Vandalen en Byzantijnen: een nieuwe fase

Het einde van de West-Romeinse macht opende op Sicilië een periode van wisselende besturen. Het eiland beheerste belangrijke doorgangen tussen het Italiaanse schiereiland en Noord-Afrika: wie de havens bezat, kon schepen en bevoorrading in het centrale deel van de Middellandse Zee verplaatsen. Daarom waren de politieke gebeurtenissen op het eiland verbonden met de oorlogen die aan beide oevers van de zee werden uitgevochten. Het verhaal van de vijfde en zesde eeuw doorloopt drie belangrijke overgangen: de komst van de Vandalen, de besturen verbonden met de Herulen en de Goten, en ten slotte de verovering die door keizer Justinianus werd bevolen. De data helpen om richting te vinden, maar beschrijven op zichzelf niet wat er in de steden en op het platteland gebeurde.

Vandalen, Herulen en Goten

De Vandalen, die zich inmiddels ook in Noord-Afrika hadden gevestigd, bereikten Sicilië in de vijfde eeuw; de chronologie van de bron plaatst hun aankomst in 468. De controle over het eiland paste in hun maritieme politiek, die mogelijk werd gemaakt door de crisis van de West-Romeinse verdediging. Om deze periode te begrijpen moet men zich havens voorstellen vanwaar schepen vertrokken of aankwamen, maar ook binnenlanden ver van de plaatsen van militaire operaties. Een verovering veranderde aan wie men gehoorzaamheid en tributen verschuldigd was; zij veranderde niet op dezelfde dag het werk op het land of de aanleg van de wegen. De schaarste aan grote monumenten die aan deze korte fase worden toegeschreven, maakt het des te belangrijker de geschiedenis van de besturen te onderscheiden van de dagelijkse praktijken die doorgingen.

Op de Vandalse heerschappij volgden die van de Herulen en vervolgens die van de Goten; in 491 kwam Sicilië in het rijk van Theoderik. Ondertussen was het christendom al aanwezig in de Siciliaanse steden. Graven, catacomben en de eerste cultusgebouwen herinneren eraan dat de religieuze gemeenschappen een eigen geschiedenis hadden, die niet met de nieuwe heersers begon. Ook verbindingswegen en bewoonde gebieden bleven in gebruik. Het zijn sporen van continuïteit die helpen het post-Romeinse Westen te lezen zonder een scherpe breuk tussen oudheid en middeleeuwen te veronderstellen. Toen de macht van Constantinopel ingreep, trof zij dus een bewoond en gestructureerd eiland aan, geen territorium dat opnieuw gesticht moest worden.

Belisarius en het Byzantijnse Sicilië

Een nieuwe overgang vond plaats in 535, toen generaal Belisarius het eiland veroverde namens keizer Justinianus. Sicilië werd een basis voor de Byzantijnse operaties op het Italiaanse schiereiland. De keuze had een duidelijke geografische logica: vanaf zijn grondgebied kon men snel de kusten van het vasteland bereiken en een centraal deel van de zeewegen controleren. De episode maakt ook duidelijk dat 'Byzantijns' het Oost-Romeinse Rijk aanduidt, niet een beschaving die plotseling is verschenen. Het oostelijke bestuur claimde de continuïteit met de Romeinse keizerlijke traditie; het eiland kwam dus onder een autoriteit die naar Constantinopel keek, maar veel structuren van de voorafgaande wereld erfde.

Syracuse was een belangrijk centrum in de Byzantijnse tijd. Zijn haven, verdedigingswerken en verbindingen met oostelijk Sicilië gaven het een administratieve en militaire rol die men begrijpt door naar de kaart te kijken, nog vóór de monumenten. De Griekse en Romeinse stad werd niet verlaten: gebouwen, straten en begraafplaatsen werden gebruikt of getransformeerd door een inmiddels grotendeels christelijke bevolking. Daarom leest men Syracuse niet door direct van het Griekse theater naar de barokke façade van de kathedraal te gaan. Tussen die twee momenten liggen eeuwen van stedelijk leven, keizerlijke beslissingen en kerkelijke betrekkingen met het oostelijke Middellandse Zeegebied. De getuigenissen zijn minder opvallend, maar dienen om de continuïteit van de stad te reconstrueren.

Oorlogen, kerken en graven uit de Byzantijnse tijd

De Byzantijnse heerschappij moet niet alleen via het militaire bestuur worden gelezen. De oorlogen verzwakten de economie en legden een zware druk op de bevolking. Een langdurige aanwezigheid van een bestuur kon veiligheid bieden voor sommige handelsstromen en tegelijkertijd wegen op de belastingbetalers en op het platteland. De religieuze gebeurtenissen voegen een ander niveau toe. De overgang van de pauselijke jurisdictie naar het patriarchaat van Constantinopel maakt de competitie tussen centra van kerkelijk gezag zichtbaar. Voor de inwoners kon een beslissing die ver van het eiland werd genomen, invloed hebben op het beheer van de lokale gemeenschappen, op de verhoudingen tussen bisschoppen en politieke macht en op de manier waarop Sicilië in het mediterrane christendom werd geplaatst.

Ook de architectuur helpt dit seizoen te vertellen, hoewel veel gebouwen zijn gewijzigd of slechts fragmentarisch tot ons zijn gekomen. De basilica van Contrada Vigna a Mare, bij Santa Croce Camerina, en die van Santa Domenica, in Castiglione di Sicilia, verruimen de blik voorbij de grote centra, naar plaatsen waar christelijke gemeenschappen de ruimte voor de cultus organiseerden. Veel gebouwen volgden modellen die in het Rijk verbreid waren, maar aangepast aan de plaatsen en materialen van het eiland. Ze vergelijken, wanneer mogelijk, betekent zich afvragen welke vormen gedeeld waren en welke oplossingen afhingen van de bodem, de materialen en de lokale behoeften.

In de latomieën van Palazzolo Acreide bevinden zich bovendien graven die aan de Byzantijnse en christelijke periode worden toegeschreven. Dit detail suggereert een concrete manier om de continuïteit van plaatsen te lezen: een ruimte die door de antieke geschiedenis was getekend, kon nieuwe functies krijgen in een veranderde religieuze context. De stenen vertellen niet vanzelf wie ze frequenteerden, maar tonen dat een landschap door verschillende generaties opnieuw werd gebruikt, geïnterpreteerd en bewoond. Juist daarom is het raadzaam zich bij een getuigenis uit de Byzantijnse tijd af te vragen wat ervoor bestond en welke wijzigingen later zijn aangebracht. Het monumentale Sicilië biedt zelden gebouwen die identiek zijn gebleven aan hun eerste constructie.

Op weg naar de Arabische verovering

Toen in de negende eeuw de Arabische verovering begon, kwam deze fase op een keerpunt. De opmars van de nieuwe heersers werd ook begunstigd door de zwakte die conflicten en spanningen van het Byzantijnse bestuur hadden veroorzaakt. De geschiedenis van de Vandalen en de Byzantijnen bereidt dus de volgende voor, zonder tot een eenvoudig intermezzo tussen Rome en de Arabieren te worden gereduceerd. In deze eeuwen veranderden de autoriteiten, consolideerden zich christelijke cultusplaatsen, behield Syracuse een politieke rol en bleef het eiland centraal staan in de mediterrane competities. Deze fase erkennen maakt het Siciliaanse landschap leesbaarder: onder elk beroemd monument schuilt vaak een opeenvolging van gebruiken en beslissingen die ook tot deze minder vertelde eeuwen behoort.

Foto: Arpingstone · Public domain · Wikimedia Commons