Wandalowie i Bizantyjczycy: nowa faza

Kres zachodniego panowania rzymskiego otworzył na Sycylii okres zmiennych rządów. Wyspa kontrolowała ważne szlaki między Półwyspem Apenińskim a Afryką Północną: kto posiadał jej porty, mógł przemieszczać statki i zaopatrzenie w środkowej części Morza Śródziemnego. Dlatego losy polityczne wyspy były związane z wojnami toczonymi na obu brzegach morza. Opowieść o wiekach V i VI przechodzi przez trzy główne etapy: przybycie Wandalów, rządy związane z Herulami i Gotami, wreszcie podbój zarządzony przez cesarza Justyniana. Daty pomagają się zorientować, ale same nie opisują tego, co działo się w miastach i na wsi.

Wandalowie, Herulowie i Goci

Wandalowie, zadomowieni już także w Afryce Północnej, dotarli na Sycylię w V wieku; chronologia źródła umieszcza ich przybycie w 468 roku. Kontrola wyspy wpisywała się w ich politykę morską, możliwą dzięki kryzysowi zachodniej obrony cesarskiej. Aby zrozumieć ten okres, trzeba wyobrazić sobie porty, z których wypływały lub do których przybywały statki, ale także tereny wewnętrzne odległe od miejsc działań wojennych. Podbój zmieniał to, komu należało się posłuszeństwo i trybut; nie przekształcał jednak tego samego dnia pracy na polach ani układu dróg. Niedobór wielkich monumentów przypisywanych tej krótkiej fazie sprawia, że jeszcze ważniejsze staje się odróżnienie historii rządów od codziennych praktyk, które trwały dalej.

Po panowaniu Wandalów nastąpiły rządy Herulów, a potem Gotów; w 491 roku Sycylia weszła w skład królestwa Teodoryka. Tymczasem chrześcijaństwo było już obecne w miastach sycylijskich. Groby, katakumby i pierwsze budowle kultu przypominają, że wspólnoty religijne miały własną historię, która nie zaczęła się wraz z nowymi władcami. Także szlaki komunikacyjne i obszary zamieszkane były nadal wykorzystywane. To ślady ciągłości, które pomagają czytać zachodni świat postrzymski bez wyobrażania sobie ostrego zerwania między starożytnością a średniowieczem. Gdy władza Konstantynopola wkroczyła do działania, zastała więc wyspę zamieszkaną i ustrukturyzowaną, a nie terytorium, które trzeba było zakładać od nowa.

Belizariusz i bizantyjska Sycylia

Nowy etap nastąpił w 535 roku, gdy generał Belizariusz zdobył wyspę w imieniu cesarza Justyniana. Sycylia stała się bazą dla bizantyjskich operacji na Półwyspie Apenińskim. Wybór miał oczywistą logikę geograficzną: z jej terytorium można było szybko dotrzeć do wybrzeży kontynentu i kontrolować środkowy odcinek szlaków morskich. Epizod ten pozwala też zrozumieć, że „bizantyjski” oznacza Cesarstwo Rzymskie Wschodnie, a nie cywilizację, która pojawiła się nagle. Wschodnie rządy rościły sobie prawo do ciągłości z rzymską tradycją cesarską; wyspa przechodziła więc pod władzę, która patrzyła na Konstantynopol, choć dziedziczyła wiele struktur poprzedniego świata.

Syrakuzy były znaczącym ośrodkiem epoki bizantyjskiej. Ich port, umocnienia i połączenia z Sycylią wschodnią dawały im rolę administracyjną i wojskową, którą rozumie się, patrząc na mapę, jeszcze przed zabytkami. Miasto greckie i rzymskie nie zostało opuszczone: budynki, ulice i przestrzenie grzebalne były używane lub przekształcane przez ludność w większości już chrześcijańską. Dlatego Syrakuz nie czyta się, przechodząc bezpośrednio od teatru greckiego do barokowej fasady katedry. Między tymi dwoma momentami są stulecia życia miejskiego, decyzji cesarskich i relacji kościelnych z basenem Morza Śródziemnego na wschodzie. Świadectwa są mniej widowiskowe, ale służą do rekonstrukcji ciągłości miasta.

Wojny, kościoły i grobowce epoki bizantyjskiej

Panowania bizantyjskiego nie należy czytać wyłącznie przez administrację wojskową. Wojny osłabiły gospodarkę i nałożyły uciążliwy ciężar na ludność. Długa obecność rządów mogła dawać bezpieczeństwo niektórym szlakom handlowym, a jednocześnie obciążać podatników i wieś. Wydarzenia religijne dodają jeszcze jeden poziom. Przejście z jurysdykcji papieskiej do patriarchatu Konstantynopola ukazuje rywalizację między ośrodkami władzy kościelnej. Dla mieszkańców decyzja podjęta daleko od wyspy mogła wpływać na zarządzanie wspólnotami lokalnymi, na stosunki między biskupami a władzą polityczną i na sposób umiejscowienia Sycylii w chrześcijaństwie śródziemnomorskim.

Także architektura pomaga opowiedzieć tę epokę, choć wiele budowli zostało zmienionych lub dotarło do nas w formie fragmentarycznej. Bazylika w Contrada Vigna a Mare, koło Santa Croce Camerina, oraz ta w Santa Domenica, w Castiglione di Sicilia, poszerzają spojrzenie poza wielkie ośrodki, ku miejscom, w których wspólnoty chrześcijańskie organizowały przestrzeń kultu. Wiele budynków podążało za wzorcami rozpowszechnionymi w Cesarstwie, dostosowanymi jednak do miejsc i materiałów wyspy. Porównywanie ich, gdy jest to możliwe, oznacza pytanie, które formy były wspólne, a które rozwiązania zależały od terenu, materiałów i potrzeb lokalnych.

W latomiach Palazzolo Acreide zachowały się ponadto groby odnoszone do okresu bizantyjskiego i chrześcijańskiego. Ten szczegół sugeruje konkretny sposób czytania ciągłości miejsc: przestrzeń naznaczona starożytną historią mogła przyjąć nowe funkcje w zmienionym kontekście religijnym. Kamienie same nie opowiadają, kto je odwiedzał, ale pokazują, że krajobraz był ponownie wykorzystywany, interpretowany i zamieszkiwany przez różne pokolenia. Właśnie dlatego, stojąc przed świadectwem z epoki bizantyjskiej, warto zapytać, co istniało wcześniej i jakie zmiany wprowadzono później. Zabytkowa Sycylia rzadko oferuje budowle, które pozostały identyczne jak przy pierwszej budowie.

W stronę podboju arabskiego

Gdy w IX wieku rozpoczął się podbój arabski, ta faza osiągnęła punkt zwrotny. Postępy nowych władców ułatwiła także słabość wywołana konfliktami i napięciami rządów bizantyjskich. Historia Wandalów i Bizantyjczyków przygotowuje więc następną, nie sprowadzając się do prostego interwału między Rzymem a Arabami. W tych stuleciach zmieniały się władze, umacniały się miejsca kultu chrześcijańskiego, Syrakuzy zachowały rolę polityczną, a wyspa pozostała w centrum śródziemnomorskich rywalizacji. Rozpoznanie tej fazy czyni krajobraz sycylijski bardziej czytelnym: pod każdym sławnym zabytkiem kryje się często następstwo użyć i decyzji, które należą także do tych rzadziej opowiadanych stuleci.

Zdjęcie: Arpingstone · Public domain · Wikimedia Commons