Het Parco dei Nebrodi

Wie de Nebrodi doorkruist, ontmoet een Sicilië dat verrast wie het eiland alleen als een aaneenschakeling van zonovergoten kusten voorstelt. De heuvels rijzen op achter de Tyrreense Zee, herbergen uitgestrekte bossen, open plekken en waterlopen, en veranderen van aanzien met de hoogte. Het park omvat grondgebieden van talrijke gemeenten in de provincies Messina, Catania en Enna. Deze uitgestrektheid is een sleutel om het te begrijpen: het gaat niet om één enkel panorama dat bereikt moet worden, maar om een mozaïek van hellingen, omgevingen en dorpen die een langzaam tempo verdienen. Een route door de Nebrodi kan beginnen met het observeren van de overgang van de mediterrane zone naar de bergbossen, een transformatie die de verhouding tussen klimaat, hoogte en plantenleven tastbaar maakt.

De mediterrane maquis

Op de lagere hoogten overheerst het groenblijvende struikgewas. De mirte, de mastiekboom, de aardbeiboom en de bremstruiken begeleiden de gebieden waar de zon en de invloed van de zee het sterkst blijven. Men komt er ook steeneiken en kurkeiken tegen, bomen die met hun vorm het landschap weten te kenmerken. De leerachtige bladeren van het struikgewas, de harsachtige geuren en het vermogen van de planten om droogte te weerstaan, vertellen van een evenwicht dat rond droge zomers is opgebouwd. Maar men hoeft slechts te stijgen om het beeld te zien veranderen. Waar de lucht koeler wordt, verschijnen bossen van loofverliezende eiken: de wintereik, de zomereik en de moseik. Hun kronen filteren het licht anders dan die van de groenblijvers, en de bladval markeert de seizoenen met een ritme dat zelfs voor wie het park slechts één dag bezoekt duidelijk is.

Beukenbossen en water

Hogerop vormen de beukenbossen een van de meest herkenbare kenmerken van de Nebrodi. Ze strekken zich uit langs een groot deel van de bergkam. In deze bossen creëren de schaduw, de vochtigheid en de bodem rijk aan strooisel andere omstandigheden dan op de lagere hellingen. Onder de bomen vinden hulst, muizedoorn en meidoorn een plaats; ook de taxus en het peperboompje komen er voor. Het onderhout observeren zonder planten te plukken, helpt te begrijpen dat een bos niet alleen uit zijn grootste bomen bestaat. Struiken, kruiden, schimmels, insecten en bodem werken samen; de paden tonen een deel van dit weefsel, terwijl veel processen onzichtbaar blijven voor een passerende bezoeker.

De regen en sneeuwval van de bergtoppen helpen een landschap verklaren dat velen niet met Sicilië associëren. Het water voedt de stromen die naar de valleien dalen en ondersteunt de koelere milieus van de bergkam. Het komt echter niet overal op dezelfde manier: een helling die aan de zon is blootgesteld, droogt eerder op dan een schaduwrijke, terwijl een kom vochtigheid langer vasthoudt dan een door de wind geteisterde kam. Ook de bossen veranderen wat er op de bodem gebeurt, omdat de kronen de grond beschutten en de gevallen bladeren een strooisellaag vormen. Deze kleine contrasten observeren maakt duidelijk waarom het park, in hetzelfde gebied, planten en dieren met zulke uiteenlopende behoeften herbergt.

Bosdieren en vogels

De fauna bevestigt de verscheidenheid van de milieus. Tot de bewoners van de bossen behoren het stekelvarken, de steenmarter en de wilde kat, dieren die zich tijdens een gewone wandeling moeilijk laten observeren. Hun aanwezigheid helpt echter een netwerk van leven voor te stellen dat groter is dan wat men direct ziet. Op geschikte plaatsen leven reptielen en amfibieën, waaronder landschildpadden, kikkers en de schijftong die in de geschikte milieus voorkomt. Bossen, open ruimtes en water in hetzelfde gebied begunstigen soorten met verschillende behoeften. Het is een reden om de waarde van een bezoek niet af te meten aan het aantal waarnemingen: voetsporen, roepen, holen en sporen van vraat kunnen veel vertellen zonder de dieren te storen.

Ook de vogels bieden een manier om het park te verkennen. Het park herbergt een opmerkelijke rijkdom aan soorten, verbonden met de combinatie van bossen, weiden en watergebieden. Een roofvogel die over een open plek scheert, een kleine zangvogel tussen de takken en de vogels die met water zijn verbonden, bezetten verschillende ruimtes van hetzelfde systeem. Ze bekijken vraagt geduld en afstand. Een verrekijker, indien beschikbaar, maakt het mogelijk de bewegingen te volgen zonder de dieren achterna te zitten. Wie de namen van de soorten niet kent, kan toch gedrag, grootte en leefgebied observeren: dat zijn al nuttige informatie om te begrijpen waarom die plek wordt bezocht.

Mensen en seizoenen in het park

De menselijke dimensie maakt het verhaal compleet. Het park omvat grondgebieden van vele gemeenten en de berg is al lange tijd verbonden met de activiteiten van de omliggende dorpen. Wegen, akkers en open plekken herinneren eraan dat het landschap dat nu beschermd is, ook bewoond, doorkruist en gebruikt is. De paden aandachtig bewandelen betekent deze geschiedenis respecteren, naast de organismen die in het bos leven. De afstanden tussen de ene toegang en de andere kunnen aanzienlijk zijn; een bezoek organiseren voor een specifiek deel helpt de kenmerken ervan echt te leren kennen. Men kan een dag wijden aan de lagere hoogten, een andere aan de eikenbossen en een derde aan de berg, en de verschillen de draad van de reis laten vormen.

De seizoenen maken de structuur van het park nog leesbaarder. In het voorjaar komen de open plekken en het onderhout tot leven, terwijl in het najaar de eiken- en beukenbossen kleuren tonen die het groenblijvende struikgewas niet aanneemt. De winter kan regen en sneeuw op de hoge delen brengen, juist de neerslag die ertoe bijdraagt deze heuvels te onderscheiden van de drogere zones van het eiland. Om de Nebrodi te begrijpen, loont het de moeite in verschillende seizoenen terug te keren of meer dagen aan verschillende delen te wijden. Het struikgewas, de eikenbossen en de beukenbossen zijn geen drie onafhankelijke taferelen: ze vormen een doorlopende opeenvolging waarin ook de dieren verschillende hulpbronnen en schuilplaatsen vinden. Het is deze relatie, zichtbaar bij het stijgen langs de berg, die eenheid geeft aan een zo uitgestrekt park.

Foto: Vincenzo Miconi · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons