Sycylia pod panowaniem Rzymu

Przejście Sycylii pod panowanie Rzymu było wynikiem długiej rywalizacji o kontrolę nad Morzem Śródziemnym. Podbój rzymski należy odczytywać na tle rywalizacji między miastami sycylijskimi, obecności kartagińskiej i nowego znaczenia, jakie zyskał Rzym. Dzieje Pyrrusa i Hierona II należą do dziesięcioleci poprzedzających wojny punickie i towarzyszących im. Dla wyspy nie oznaczało to natychmiastowego zastąpienia wszystkich ustrojów: miasta i terytoria stopniowo wchodziły w szerszy system polityczny. Położenie Sycylii, korzystne dla handlu i operacji militarnych, czyniło z niej stawkę o decydującym znaczeniu.

Sycylia stała się pierwszą rzymską prowincją w 227 r. p.n.e., trwale wchodząc w system polityczny republiki. Syrakuzy jednak przez jakiś czas zachowały własną historię polityczną i skapitulowały w 212 r. p.n.e. przed Markiem Klaudiuszem Marcellusem. Te dwie daty pomagają zrozumieć, dlaczego podboju nie można sprowadzić do jednego epizodu. Rzym musiał budować swoją kontrolę, podczas gdy trwały wojny i sojusze. Miasta sycylijskie stawały przed koniecznością oceny, po której stronie się opowiedzieć, często w zmieniających się warunkach. Dzieje Hierona II, który zmienił swoje sojusze, pokazują, jak bardzo lokalne wybory zależały od siły rywalizujących stron.

Po włączeniu w rzymskie panowanie wyspa odegrała znaczącą rolę gospodarczą dzięki ziemiom uprawnym. Określenie „spichlerz Rzymu" streszcza znaczenie zaopatrzenia rolniczego zapewnianego przez ziemie sycylijskie. Za tą formułą kryły się pola, robotnicy, właściciele, transport i pobór podatków. Relacja z Rzymem dawała dostęp do szerszego systemu handlowego, ale poddawała wspólnoty ciężkim wymaganiom. Podbój doprowadził do utraty części dziedzictwa artystycznego i ograniczył lokalną autonomię, nawet gdy niektóre struktury miejskie pozostały formalnie w mocy. Aby zrozumieć prowincję, trzeba patrzeć zarówno na możliwości, jak i na koszty jej funkcjonowania.

Drogi były narzędziem o zasadniczym znaczeniu. Połączenia pomyślane także z myślą o przemieszczaniu legionów sprzyjały handlowi między miastami i terytoriami. Sieć drogowa nie służy wyłącznie armii: łączy miasta, wsie, porty i rynki. Rzymska Sycylia żyła w obrębie przepływów produktów i ludzi, które przekraczały granice wyspy. Handlowi z innymi prowincjami zachodnimi towarzyszyły przemiany w podziale ziemi. Latyfundia, wielkie posiadłości ziemskie, ukazują mniej monumentalny, ale fundamentalny aspekt tego okresu. Sposób organizacji ziemi wpływał na życie tych, którzy ją uprawiali, i na gospodarkę miejską.

Powstania niewolników ujawniają napięcia wytworzone przez system gospodarczy oparty także na szeroko zakrojonym wyzysku pracy. Nie można zrozumieć mozaik i willi z epoki rzymskiej, zapominając o pracy, która podtrzymywała bogactwo. Napływ wielu niewolników i koncentracja własności stworzyły warunki konfliktu. Powstania zostały stłumione surowo, ale ich pamięć nie pozwala opowiadać o prowincji wyłącznie przez pryzmat sprawności dróg czy piękna arystokratycznych domów. Rzymska Sycylia była zamieszkana przez ludzi o bardzo różnych pozycjach społecznych, którzy nie doświadczali dobrobytu wyspy w ten sam sposób.

Skutki wojen domowych w Rzymie dotarły także na Sycylię. Dzieje Sekstusa Pompejusza pokazują strategiczne znaczenie wyspy: kontrola miast w części wschodniej i blokada dostaw zboża ciążyły na Rzymie. Oktawian go pokonał i zreorganizował władzę, zmieniając także system podatków. System fiskalny zmieniał się z czasem, przechodząc od dziesięciny od zbiorów do podatku związanego z własnością. To zmiany administracyjne, które mogą wydawać się odległe od zwiedzania stanowiska archeologicznego, ale wpływają na konkretne życie wspólnot: ustalają, kto płaci, na jakiej podstawie i z jakimi konsekwencjami dla użytkowania ziemi.

Mozaika w Villa romana del Casale w Piazza Armerina, amfiteatry w Katanii i Syrakuzach oraz rzymski posąg Wenus przechowywany w muzeum Paolo Orsi poświadczają różne formy sztuki rzymskiej. Te świadectwa mają odmienną skalę i funkcje. Mozaika należy do przestrzeni zamieszkanej i zdobionej; amfiteatr odsyła do widowisk publicznych; posąg ujawnia wybory artystyczne i formy przedstawienia. Willa dokumentuje przede wszystkim gust i możliwości ekonomiczne tego, kto mógł ją zamówić: sama nie opisuje życia większości robotników rolnych. Oglądanie tych dzieł razem z greckimi pozostałościami pozwala dostrzec ciągłości i przekształcenia. Miasta sycylijskie nie zaczynały od zera wraz z Rzymem: wcześniejsze struktury i pamięci były ponownie wykorzystywane, adaptowane lub uzupełniane nowymi dziełami.

Z czasem zboże napływające z Afryki Północnej zmniejszyło zależność Rzymu od sycylijskich zbiorów. Wyspa nadal była zamieszkana, uprawiana i przemierzana przez szlaki handlowe, ale jej miejsce w gospodarce imperialnej się zmieniło. W tym samym okresie formowały się wspólnoty chrześcijańskie i pojawiały się nowe praktyki pogrzebowe, oznaki stopniowej przemiany religijnej. Willa taka jak ta w Casale, amfiteatr miejski i obszar rolniczy opowiadają o różnych aspektach tej historii: luksusie rezydencji, widowiskach publicznych i pracy, od której zależała produkcja. Połączenie ich oznacza uznanie, że prowincja nie była jedynie terytorium podbitym. Była społeczeństwem w ruchu, naznaczonym jednocześnie greckimi ciągłościami, rzymskimi instytucjami, nierównościami społecznymi i nowymi formami kultu.

Zdjęcie: Unknown authorUnknown author · Public domain · Wikimedia Commons