Ustica, een eiland om onder water te verkennen

Ustica rijst in de Tyrreense Zee ten noorden van Palermo op als een eiland van vulkanische oorsprong, omringd door een zee rijk aan leefmilieus. De afstand tot de Siciliaanse kust draagt bij aan het gevoel dat je je op een plek bevindt met een eigen ritme. Nog voordat je het water in gaat, loont het de moeite naar de vorm van het land te kijken: heuvels, kliffen en kleine inhammen zijn het bovengrondse deel van een landschap dat zich onder het oppervlak voortzet. Het eiland is het boven water uitstekende deel van de Monte Anchise, een oude vulkaan, en omvat beschermde zee- en landgebieden. Door deze twee omgevingen samen te lezen, voorkom je dat je de zeebodem als een geïsoleerd decor beschouwt; wat op de kust gebeurt en wat in zee leeft, behoren tot hetzelfde eiland.

Het landschap op het land

Op het land weerspiegelt de vegetatie de blootstelling aan wind, zon en zout. Het mediterrane struikgewas bezet de gunstigste delen, terwijl rotsplanten zich vastklampen aan de spleten van de kliffen en zouttolerante soorten dicht bij de spatten leven. Deze verdeling vooruitloopt op wat onder water gebeurt: ook daar kunnen enkele meters de lichtomstandigheden, de golfbeweging en de mogelijkheid voor een organisme om zich aan de rots te hechten veranderen. Het bovengrondse eiland en zijn ondergedompelde rand vertellen dus hetzelfde verhaal van aanpassing, zij het met verschillende soorten. Om dat te merken hoef je alleen maar vanaf de oever te vertrekken, de door de zee gebeukte zones te volgen en dan naar de wanden te kijken die zich in de diepte voortzetten.

Koralen, sponzen en vissen

De zee herbergt vele vormen en kleuren: madreporen, koralen, gorgonen, sponzen en zeeanemonen. Deze namen duiden op zeer verschillende organismen, die door eerste waarnemers vaak worden verward. Een spons is geen versiering van de rots; een gorgon groeit in de ruimte die door de stroming wordt doorkruist; een zeeanemoon kan op een bloem lijken, maar behoort tot het dierlijke leven van de zeebodem. Een paar minuten voor hetzelfde punt blijven staan, zonder iets aan te raken, stelt je in staat details op te merken die een snelle zwemtocht zou doen verloren gaan. De kleuren veranderen met de diepte en met het beschikbare licht: het beeld dat aan de oppervlakte verschijnt, geeft niet altijd de complexiteit weer van wat dieper leeft.

Onder de aanwezige dieren komen zeesterren en zee-egels, octopussen, murenen, sarago's, tandbaarzen en barracuda's voor. De verscheidenheid is belangrijk omdat ze verschillende rollen in het ecosysteem toont. Sommige soorten verschuilen zich in spleten, andere patrouilleren in het vrije water, weer andere zoeken voedsel op de bodem. Er bestaat niet één manier om de zee te observeren: je kunt de rand van een wand afspeuren, boven een rotsachtige bodem stilstaan of met je blik een school vissen volgen. Voor wie snorkelt, begint de ontdekking vaak bij het vermogen om habitats te herkennen in plaats van afzonderlijke namen. Een ogenschijnlijk lege zone kan tot leven komen als je stil blijft liggen en de dieren hun gedrag laat hervatten.

Waar en hoe je verkent

Bij Punta Spalmatore kan men de zogenaamde rozen van de zee tegenkomen; Cala Sidoti en Grotta dell'Oro zijn andere plekken die uitnodigen om de kust te verkennen. Het zijn nuttige namen om de nieuwsgierigheid richting te geven, maar ze vervangen geen beoordeling van de omstandigheden van de dag en de regels van het reservaat. Het zicht kan veranderen met wind en golfbeweging; zelfs een strook dicht bij de oever kan ongeschikt worden afhankelijk van de zee. Wie verantwoord wil verkennen, kiest toegestane gebieden, respecteert de lokale aanwijzingen en behandelt een grot of een wand niet als een simpele attractie om door te gaan. De beste observatie is degene die intact laat wat je bent komen bekijken.

De verkenning onder water kent verschillende niveaus. Vanaf het oppervlak kun je al schaduwen, zeegrasvelden, rotsen en de bewegingen van vissen onderscheiden, vooral onder gunstige omstandigheden. Duiken met perslucht opent andere perspectieven, maar vereist voorbereiding, uitrusting en bekwame begeleiders. De aantrekkingskracht van de zeebodem is duidelijk; er een echte ervaring van maken betekent het plan aanpassen aan je eigen capaciteiten, zonder dieptes of plekken na te jagen die buiten je voorbereiding vallen. Een mariene route kan zich op één enkel milieu richten en meerdere keren naar hetzelfde punt terugkeren: het licht en het gedrag van de dieren veranderen, en elke doorgang kan iets nieuws onthullen.

Respect voor de zee en wandelingen

De bescherming van de zee is ook verbonden met eenvoudige gebaren. Geen organismen verzamelen, geen stenen verplaatsen om dieren te zoeken en vissen niet voeren behoudt relaties die onafhankelijk van het bezoek bestaan. Wanneer je boven de bodem zwemt, voorkomt een goede afstand onbedoelde botsingen; wanneer je het water in of uit gaat, moeten toegangspunten zorgvuldig worden gebruikt om betreding te beperken. De aanwezigheid van een reservaat maakt deze zorg nog duidelijker, maar het principe geldt overal. De zee van Ustica dankt een groot deel van haar belang juist aan de continuïteit van de levende gemeenschappen die haar bewonen.

Een wandeling over het eiland completeert de mariene observatie. Tussen struikgewas, rotswanden en meer beschutte ruimtes leven kleine zoogdieren, vleermuizen en vogels; hun aanwezigheid vertelt over de mogelijkheden en de beperkingen van een geïsoleerd gebied. Vanaf de hoogte herken je de inhammen die in het water gescheiden leken en begrijp je hoe de kliffen zich onder het oppervlak voortzetten. Cala Sidoti, Punta Spalmatore en de grotten zijn geen punten om op een kaart af te vinken: het zijn delen van één enkel vulkanisch bouwwerk, gevormd door de zee en bewoond door verschillende gemeenschappen. Het is de overgang tussen deze perspectieven — zwemmen, de kust observeren, terugkeren naar de zeebodem — die van Ustica een plek maakt om echt te leren kennen, voorbij de eerste indruk van helder water.

Foto: I viaggi della Van · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons