Arabische invloeden in de Siciliaanse kunst

De Arabische invloed in de Siciliaanse kunst komt het beste tot uiting wanneer men de hele ervaring van het eiland in de Middeleeuwen beschouwt. De verovering van Palermo in 831 en die van Syracuse in 878 gingen gepaard met een diepgaande culturele transformatie. Palermo werd een toonaangevend politiek en commercieel centrum, doorkruist door verschillende bevolkingsgroepen en tradities. De uitbreiding van de stad, met nieuwe wijken, toont aan dat de verandering ook de stedelijke vorm betrof. De Kalsa, een nieuwe versterkte nederzetting buiten de oudste muren, maakt deze ontwikkeling tastbaar. Daarnaast vormden zich andere wijken die verbonden waren met de gemeenschappen die in de stad leefden en werkten. Palermo toont zo dat de ontmoeting tussen culturen ook een precieze ruimtelijke dimensie had. Spreken over artistieke invloed betekent dan ook verder gaan dan een bepaald decoratief element: het omvat de manier van bouwen, wonen, het organiseren van water en het interpreteren van gemeenschappelijke ruimtes.

De technieken en decoratieve vormen van oosterse oorsprong lieten een blijvende indruk achter, die zichtbaar wordt via concrete voorbeelden. Een gebouw kan een compacte geometrie hebben en koepels die het silhouet bepalen; een ander kan bogen en binnenplaatsen gebruiken om de overgang tussen binnen en buiten vorm te geven. De materialen, de oppervlakken en de relatie met de tuin dragen bij aan het geheel. Het is echter niet voldoende om een boog of een decoratie te zien om het hele monument toe te schrijven aan de periode van de Arabische overheersing. Veel gebouwen waarin deze vormen zichtbaar zijn, behoren namelijk tot de Normandische tijd, toen verschillende talen werden gecombineerd door opdrachtgevers en ambachtslieden die op hetzelfde eiland actief waren.

De kerken San Cataldo en degli Eremiti

San Cataldo en San Giovanni degli Eremiti, in Palermo, zijn christelijke kerken uit de Normandische tijd waarin vormen te herkennen zijn die verband houden met de islamitische architectuurcultuur. De drie koepels van San Cataldo en de opeenvolging van die van San Giovanni degli Eremiti organiseren de uitwendige volumes op een manier die sterk verschilt van een traditionele westerse basiliek. De rode kleur waarmee de koepels vandaag bekend staan, behoort tot hun gerestaureerde beeld en is op zich niet voldoende om de oorsprong van een techniek te bewijzen. Wat telt is veeleer de manier waarop koepels, bogen en binnenruimtes werden gecombineerd voor gebouwen bestemd voor de christelijke eredienst. De tuin bij San Giovanni verandert bovendien de perceptie van het geheel: hij maakt het mogelijk de volumes te observeren vanaf een afstand die de smalle stadsstraten vaak niet bieden.

De Zisa en het washuis van Cefalù

De Zisa verlegt de aandacht van de religieuze architectuur naar de residentie van de vorsten. Gebouwd in de Normandische tijd, maakte het gebruik van decoratieve oplossingen en technieken die verband hielden met de islamitische cultuur van Sicilië en het Middellandse Zeegebied. Het gebouw moet daarom niet worden voorgesteld als een paleis uit de eerdere Arabische overheersing. Het belang ervan ligt in de keuze van de Normandische opdrachtgevers om die kennis te gebruiken voor een plaats van representatie en ontspanning. De relatie tussen vertrekken, water en temperatuur onthult in hoeverre de vorm ook kon inspelen op het klimaat, naast het prestige. Naast San Cataldo geplaatst, toont het paleis twee verschillende bestemmingen van dezelfde vaardigheden: de christelijke eredienst en het hofleven.

Het washuis van Cefalù, bekend om zijn arcaden, verruimt het perspectief nog meer. Het gaat niet om een beroemd paleis of een groot religieus monument, maar om een ruimte die verbonden is met een dagelijks gebruik van water. Juist daarom is het waardevol in het artistieke verhaal. Water was een hulpbron die moest worden opgevangen, geleid en verdeeld, en de structuren die eromheen werden gebouwd, konden een herkenbare vorm aannemen. Kijken naar een washuis betekent zich afvragen hoe techniek en dagelijks leven deel uitmaken van het stedelijke landschap. De schoonheid van de arcaden staat niet los van de functie die de ruimte had voor wie er gebruik van maakte.

Gewassen, stoffen en nieuwe mengvormen

De Arabische erfenis betreft ook landbouwgewassen, irrigatie, weefkunst en ambacht. Deze aspecten zijn niet ondergeschikt aan de architectuur. Een tuin is niet slechts een visueel kader: hij hangt af van de beschikbaarheid van water en de kennis van planten. Op dezelfde manier brengen stoffen en voorwerpen die door gespecialiseerde ambachtslieden zijn vervaardigd, motieven, materialen en vaardigheden in het dagelijks leven die tot de kunstgeschiedenis in brede zin behoren. Met die periode worden de verspreiding van verschillende teelten en het gebruik van systemen om water uit putten te halen geassocieerd. Het punt om te onthouden is het verband tussen materiële cultuur en de vorm van plaatsen, waarbij een lang proces niet wordt gereduceerd tot een simpele lijst van uitvindingen.

De daaropvolgende Normandische architectuur maakte deze ontmoeting nog zichtbaarder. Naast westerse en Byzantijnse verwijzingen werden in Normandische werken Arabische decoratieve technieken toegepast. In de kathedraal van Cefalù bijvoorbeeld is de uitwendige compositie geïnspireerd op noordelijke modellen en gebruikt de decoratieve bekleding dat technische erfgoed; het interieur gaat in dialoog met de Byzantijnse basilicale traditie. Dit betekent niet dat elk element kan worden geïsoleerd als een stuk dat tot een zuivere cultuur behoort. Het resultaat ontstond uit gemeenschappelijk werk en uit het vermogen om verschillende kennis aan te passen aan een specifiek gebouw. Hier wordt de invloed deel van een originele Siciliaanse taal.

Een route tussen Palermo en Cefalù

Een route gewijd aan deze erfenis kan dus Palermo en Cefalù verbinden zonder bij de eerste indruk van de koepels te blijven stilstaan. Bij elk gebouw is het raadzaam te vragen wanneer het is gebouwd, wat de functie was en welke elementen afkomstig zijn uit een eerdere technische of decoratieve traditie. De lezing van San Cataldo, San Giovanni degli Eremiti, de Zisa en het washuis van Cefalù biedt verschillende antwoorden op dezelfde vraag: hoe blijven kennis en vaardigheden levend wanneer het politieke kader verandert? De Siciliaanse kunst toont een continuïteit die bestaat uit aanpassingen. Het Arabische spoor is geen afgesloten episode, maar een herkenbare component in de constructie van ruimtes en in de visuele verbeelding van het eiland.

Foto: Matthias Süßen · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons