Arabskie wpływy w sztuce sycylijskiej

Arabski wpływ na sztukę sycylijską najlepiej widać, gdy rozpatruje się całe średniowieczne doświadczenie wyspy. Zdobycie Palermo w 831 roku i Syrakuz w 878 roku wiązało się z głęboką przemianą kulturową. Palermo stało się czołowym ośrodkiem politycznym i handlowym, przez który przepływały różne ludy i tradycje. Rozbudowa miasta, z nowymi dzielnicami, pokazuje, że zmiana dotyczyła także formy miejskiej. Kalsa, nowa ufortyfikowana osada poza dawnymi murami, czyni ten rozwój namacalnym. Obok niej powstawały inne dzielnice związane ze społecznościami, które żyły i pracowały w mieście. Palermo pokazuje tym samym, że spotkanie kultur miało również precyzyjny wymiar przestrzenny. Mówienie o wpływie artystycznym oznacza więc wyjście poza szczegół dekoracyjny: obejmuje sposób budowania, zamieszkiwania, organizowania wody i interpretowania wspólnych przestrzeni.

Techniki i formy dekoracyjne pochodzenia wschodniego pozostawiły trwały ślad, który staje się widoczny poprzez konkretne przykłady. Jeden budynek może mieć zwartą geometrię i kopuły określające jego sylwetkę; inny może używać łuków i dziedzińców, by komponować przejście między wnętrzem a zewnętrzem. Materiały, powierzchnie i relacja z ogrodem współtworzą całość. Nie wystarczy jednak zobaczyć łuk czy dekorację, by przypisać cały monument fazie panowania arabskiego. Wiele budynków, w których te formy są widoczne, należy bowiem do epoki normańskiej, gdy różne języki zostały połączone przez fundatorów i rzemieślników działających na tej samej wyspie.

Kościoły San Cataldo i degli Eremiti

San Cataldo i San Giovanni degli Eremiti w Palermo to chrześcijańskie kościoły z epoki normańskiej, w których rozpoznaje się formy związane z islamską kulturą architektoniczną. Trzy kopuły San Cataldo i następujące po sobie kopuły San Giovanni degli Eremiti organizują bryły zewnętrzne w sposób bardzo odmienny od tradycyjnej zachodniej bazyliki. Czerwony kolor, z którego znane są dziś kopuły, należy do ich odrestaurowanego wizerunku i sam nie wystarcza, by dowieść pochodzenia techniki. Liczy się natomiast sposób, w jaki kopuły, łuki i przestrzenie wewnętrzne zostały połączone dla budowli przeznaczonych do kultu chrześcijańskiego. Ogród przy San Giovanni dodatkowo zmienia percepcję całości: pozwala obserwować bryły z dystansu, którego ciasne miejskie ulice często nie dają.

Zisa i pralnia w Cefalù

Zisa przenosi uwagę z architektury sakralnej na rezydencję władców. Zbudowana w epoce normańskiej, wykorzystała rozwiązania dekoracyjne i techniki związane z islamską kulturą Sycylii i Morza Śródziemnego. Budowli nie należy więc przedstawiać jako pałacu z poprzedniego panowania arabskiego. Jej znaczenie tkwi w wyborze normańskich fundatorów, by tę wiedzę wykorzystać dla miejsca reprezentacji i wypoczynku. Relacja między pomieszczeniami, wodą i temperaturą ujawnia, jak bardzo forma mogła odpowiadać także klimatowi, nie tylko prestiżowi. Zestawiony z San Cataldo pałac pokazuje dwa różne przeznaczenia tych samych kompetencji: kult chrześcijański i życie dworskie.

Lavarone w Cefalù, pamiętane dzięki swoim arkadom, jeszcze szerzej otwiera perspektywę. Nie chodzi o słynny pałac ani wielki monument religijny, lecz o przestrzeń związaną z codziennym użytkowaniem wody. Właśnie dlatego jest cenne w opowieści o sztuce. Woda była zasobem, który należało gromadzić, kierować i rozprowadzać, a konstrukcje wokół niej budowane mogły przybierać rozpoznawalną formę. Patrzenie na lawarone oznacza pytanie, jak technika i życie wspólne wchodzą w krajobraz miejski. Piękno arkad nie jest oddzielone od funkcji, jaką ta przestrzeń miała dla tych, którzy z niej korzystali.

Uprawy, tkaniny i nowe połączenia

Arabskie dziedzictwo dotyczy także upraw, irygacji, tkactwa i rzemiosła. Te aspekty nie są drugorzędne wobec architektury. Ogród nie jest wyłącznie ramą wizualną: zależy od dostępności wody i znajomości roślin. Podobnie tkaniny i przedmioty wytwarzane przez wyspecjalizowanych rzemieślników wnoszą do codzienności motywy, materiały i umiejętności należące do historii sztuki w szerokim sensie. Z tym okresem wiąże się rozpowszechnienie różnych upraw i stosowanie systemów do podnoszenia wody ze studni. Zapamiętać należy więź między kulturą materialną a formą miejsc, unikając sprowadzania długiego procesu do prostej listy wynalazków.

Późniejsza architektura normańska uczyniła to spotkanie jeszcze bardziej widocznym. Obok odniesień zachodnich i bizantyjskich w dziełach normańskich zastosowano arabskie techniki dekoracyjne. W katedrze w Cefalù, na przykład, kompozycja zewnętrzna inspiruje się wzorami północnymi, a dekoracyjne pokrycie wykorzystuje to dziedzictwo techniczne; wnętrze dialoguje z bizantyjską tradycją bazylikową. Nie oznacza to, że każdy element można wyizolować jako część należącą do czystej kultury. Rezultat zrodził się ze wspólnej pracy i zdolności dostosowania różnych wiedz do konkretnego budynku. Tu właśnie wpływ staje się częścią oryginalnego sycylijskiego języka.

Trasa między Palermo a Cefalù

Itinerarium poświęcone temu dziedzictwu może więc połączyć Palermo i Cefalù, nie zatrzymując się na pierwszym wrażeniu kopuł. Przed każdym budynkiem warto zapytać, kiedy został zbudowany, jaka była jego funkcja i które elementy pochodzą z wcześniejszej tradycji technicznej lub dekoracyjnej. Lektura San Cataldo, San Giovanni degli Eremiti, Zisy i lawarone w Cefalù daje różne odpowiedzi na to samo pytanie: jak wiedze pozostają żywe, gdy zmienia się układ polityczny? Sztuka sycylijska ukazuje ciągłość złożoną z adaptacji. Arabski ślad nie jest zamkniętym nawiasem, lecz rozpoznawalnym składnikiem konstruowania przestrzeni i wyobraźni wizualnej wyspy.

Zdjęcie: Matthias Süßen · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons