De Griekse steden van Sicilië

Naxos, Megara Hyblaea, Syracuse, Gela, Agrigento en Selinunte deelden een taal en vele religieuze praktijken, maar kenden niet dezelfde geschiedenis. Sommige ontstonden rechtstreeks uit expedities die vanuit Griekenland vertrokken; andere werden gesticht door Griekse steden die zich al op het eiland hadden gevestigd. De ligging beïnvloedde hun ontwikkeling: een haven opende handelsroutes, een vlakte verzekerde oogsten, een hoogte begunstigde de verdediging. De steden concurreerden ook om akkers, hulpbronnen en bondgenootschappen, en bouwden verschillende relaties op met de gemeenschappen in het binnenland. Een reis langs hun overblijfselen heeft juist zin wanneer die deze verschillen toont, in plaats van een tempel of een theater te gebruiken als een beeld dat voor alle steden geldt. De ruïnes bewaren sporen van beslissingen die door afzonderlijke gemeenschappen werden genomen, vaak in onderlinge tegenstelling.

Naxos verschijnt in de antieke traditie als de eerste Griekse stichting op het eiland. Het is een betekenisvol uitgangspunt omdat het de aankomst vertelt van groepen die een nieuwe vestigingsplaats zochten langs de mediterrane routes. Megara Hyblaea toont een volgende etappe van deze verspreiding. De opgravingen van de kolonie helpen om het verhaal van de vroegste stichtingen concreet vorm te geven, verder dan alleen de namen die door de bronnen zijn overgeleverd. Kijken naar een archeologisch gebied als dit helpt om het beeld van de antieke stad als louter monumentale gebouwen te overstijgen. De sporen van de stadswijken, de woningen en de gemeenschappelijke ruimten tonen dat het stedelijke leven vooral bestond uit dagelijkse bezigheden en betrekkingen tussen mensen.

Syracuse neemt een centrale plaats in binnen de geschiedenis van de Griekse steden van Sicilië. Gesticht door Korinthiërs, werd het een rijke en machtige polis van de Griekse wereld in het westen, in staat om de aandacht te trekken van verre tegenstanders. Het Griekse theater en de Fonte Aretusa bieden twee verschillende manieren om de stad te lezen en haar verhouding tot het openbare leven en tot water. Het theater verwijst naar voorstellingen en het publieke leven; de bron verbindt het stedelijke landschap met water en met literaire herinnering. De overblijfselen vertellen niet het verhaal van een onveranderlijke stad: Syracuse kende verschillende regeringsvormen, oorlogen, uitbreidingen en transformaties die doorgingen na het einde van de Griekse autonomie.

Gela speelde een belangrijke rol in het netwerk van stichtingen. De relatie met het ontstaan van Agrigento toont hoe een Siciliaanse nederzetting op haar beurt een andere stad kon bevorderen. De openbare baden van Gela, die worden gedateerd in de hellenistische periode, herinneren eraan dat de geschiedenis van de polis niet ophield bij de stichting. De ruimten veranderden met de collectieve behoeften en met het verstrijken van de eeuwen. Ook de keramische vondsten die zijn aangetroffen of in musea worden bewaard, helpen om deze fasen te volgen. Ze vertellen over gebruiken, technieken en contacten die niet altijd naar voren komen uit het verhaal van de grote veldslagen.

In Agrigento maken de zuilen van de tempel van Hercules en de andere gebouwen van de Valle dei Templi de religieuze en monumentale dimensie van de stad zichtbaar. De plaatsing van de heilige gebouwen in het landschap verraadt de ambitie van de stad. Een rij zuilen was niet bedoeld als een geïsoleerd object: zij maakte deel uit van een systeem van cultussen, routes, bewoonde plaatsen en productieve gebieden. De zichtbare overblijfselen tonen wat bewaard is gebleven, maar nodigen er ook toe uit om de gebouwen en ruimten te verbeelden die ons niet hebben bereikt. Daarom kan een archeologische route leerzamer zijn wanneer zij tempels afwisselt met musea, waar de kleinere materialen minder plechtige aspecten van het stedelijke leven teruggeven.

Selinunte, gesticht in verband met Megara Hyblaea, toont een andere schaal van de Griekse aanwezigheid. De acropolis en de tempels geven een idee van een stad die haar eigen kracht zichtbaar wilde maken. De ligging aan de westkust plaatste haar echter in een zone van concurrentie. De conflicten met Carthago en de verzoeken om bondgenootschappen van sommige kolonies bepaalden de evenwichten van het Griekse Sicilië. De Griekse stad was dus ook een politieke actor, die belangen moest verdedigen en gesprekspartners moest kiezen. De monumentale ruïnes zijn het materiële resultaat van die ambities, maar mogen de kwetsbaarheid van de evenwichten eromheen niet verhullen.

De steden deelden een taal, godheden, begrafenisrituelen en een organisatie rond de agora, terwijl ze toch belangrijke verschillen behielden. De regeringsgebouwen en de tempels grensden aan de openbare ruimten; de zuilenrijen maakten de architectuur herkenbaar. Deze overeenkomsten wisten de verschillen niet uit. Syracuse, Agrigento en Selinunte kenden elk hun eigen politieke situaties, en de betrekkingen met de Sicanen, Siculi en Elymiërs verschilden naar gelang de plaats. Het verhaal van het ongenoegen van de inheemse bevolking herinnert eraan dat de stedelijke orde van de kolonies kon steunen op uitsluiting. Een polis begrijpen betekent ook kijken naar wie mocht deelnemen aan haar beslissingen en wie buiten bleef.

Om de Griekse steden van Sicilië te bezoeken is het nuttig meerdere sites met elkaar te verbinden zonder te eisen dat één ervan alle andere vertegenwoordigt. Het theater van Syracuse, de opgravingen van Megara Hyblaea, de overblijfselen van Gela, de tempels van Agrigento en Selinunte beantwoorden aan verschillende vragen. Op de ene plaats komen de ruimten van het burgerlijke leven naar voren, op een andere de heilige architectuur, elders het netwerk van de stichtingen. Het landschap biedt altijd een deel van de verklaring: zee, vlakten en hoogten zijn niet zomaar achtergronden van de ruïnes. Het waren omstandigheden waarmee de bewoners elke keuze afwogen. Samen gelezen geven deze sites de verscheidenheid van de Griekse wereld op Sicilië terug. Ook een museum kan de lezing completeren, omdat het de schaal terugbrengt van de voorwerpen die werden vervoerd, gebruikt en neergelegd. De combinatie van site en vondst voorkomt dat elke stad wordt gereduceerd tot haar beroemdste beeld.

Foto: Berthold Werner · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons